De financiële crisis is een economische crisis geworden. De maatschappij betaalt er collectief een prijs voor. Eric De Keuleneer, professor aan de Solvay School of Business en een onafhankelijk economisch denker, zegt dat de ontsporingen het gevolg zijn van een systeem dat gebaseerd was op vrij veralgemeende vormen van zachte corruptie.

van onze redacteur







U wijst op het belang van de ethiek om de oorzaken van de excessen te begrijpen.

'De ethiek is de voorbije dertig jaar ernstig verzwakt in sommige gevallen. Dat gebeurde eerst in de financiële markten en later in andere sectoren. De vrije markt heeft morele en ethische principes nodig. Adam Smith (een vooraanstaande economische denker uit de achttiende eeuw die in 1776 zijn 'Inquiry into the wealth of nations' publiceerde en vooral bekend is om het concept van de 'onzichtbare hand', red.) had al gewezen op het belang van ethiek. Hij was bang voor het gebrek aan ethiek van de mensen in de grote compagnies, toen de grote koloniale compagnies, omdat de controlesystemen zwak waren.'

Een betere controle kan toch de zwakheid van de ethiek ondervangen.

'Het heeft weinig zin te denken dat één iemand meer verantwoordelijkheid zou hebben aan deze crisis. De verantwoordelijkheid zit in de corrupte systemen. Je hebt de rechtstreekse, uitgesproken corruptie, zoals handel op basis van bevoorrechte informatie, maar ook veel zachte corruptie, zeker in de financiële wereld. Daarmee gepaard is de financiële sector abnormaal groot en rendabel geworden. Eind de jaren zeventig was de financiële sector goed voor 3 à 4% van het bbp, in 2006 was de financiële sector in de VS goed voor 10% van de werkgelegenheid, 15% van de economie, 25% van de winsten en 40% van de beurskapitalisatie.'

Hoe is die groei tot stand gekomen?

'Door veel mensen in de schulden te steken en door veel activiteiten over de financiële markten te laten verlopen. Veel innovatie creëerde wel nieuwe activiteiten, maar het ging vaak om nutteloze innovaties. Zo zouden veel afgeleide producten klanten helpen om hun risico's af te dekken, maar veel van die producten verhoogden de volatiliteit en dus het risico. Het is te vergelijken met pyromane brandweerlui. Ze zeggen dat ze branden bestrijden, maar ze stoken zelf vuurtjes.'

'Een deel van de effectisering is niet alleen nutteloos, maar zelfs gevaarlijk gebleken doordat het de schuldcapaciteit van de economie artificieel verhoogd heeft. Men dacht dat men extra schuldfinancieringscapaciteit creëerde door de risico's te spreiden. Men spreidde wel de risico's, maar verminderde ze niet echt.'

Alle financiële instellingen hebben eraan meegedaan. Blijkbaar waren er onzichtbare aansporingen waardoor iedereen zich bediende.

'De despecialisatie van de banken is een probleem geworden. Gewone banken wilden zakenbankier spelen en zich in die markt inkopen door kredieten te geven en hun distributiemacht te gebruiken om hun klanten dubieuze producten te verkopen. Gewone banken begaven zich vaak op terreinen waarvoor ze niet competent waren. Geldmarktfondsen die meer geld wilden verdienen en risico's namen die ze niet beheersten, monolinespelers (kredietverzekeraars) die gevaarlijke beleggingen deden, hypotheekmaatschappijen (Freddie Mac, Fannie Mai) die massaal risicovolle activa begonnen te kopen (meer dan 2.000 miljard dollar). Er was een algemeen vertrouwen in risicometing en -beheer, maar die modellen waren enkel getest in stijgende markten en al evenmin over langere periodes. Dat iedereen uit zijn rol is gevallen, is het gevolg van veralgemeende vormen van zachte corruptie.'

'Banken werken met remuneratiesystemen op basis van commerciële doelstellingen zonder nog rekening te houden met de belangen van hun klanten, terwijl ze beweren een rol van adviseur van de klant te hebben. Via hoge commissies worden makelaars gepusht om bepaalde producten te verdienen. De “goede, onder hen krijgen dan incentives van alle aard, zoals een reisje naar Monaco of Rio de Janeiro.'

'In België heeft dat systeem ertoe geleid dat de klanten bijvoorbeeld verkeerde spaarproducten kochten, maar in de VS is het een kernprobleem geweest van de subprime-crisis: kredietmakelaars kregen er commissies van 3 à 5% op de verkoop van woonkredieten. Met de verspreiding van krediet moet je voorzichtig zijn. Een krediet is als een geneesmiddel. In de juiste hoeveelheid is het nuttig, zelfs essentieel voor de goede werking van de economie. In te grote hoeveelheden is het een gif.'

'Net zoals men maatregelen moet nemen om de marketing van farmabedrijven te omkaderen, mag je ook niet toelaten dat krediet als commercieel product verkocht wordt. De verkoop ervan op basis van volumedoelstellingen gebaseerd op zuiver winstbejag op korte termijn in combinatie met effectisering (dat het mogelijk moest maken om het rendement te houden en het risico af te stoten) is een fataal risico gebleken.'

En het tegengewicht van analisten en kredietagentschappen dan?

'Ook die zitten in het systeem van de zachte corruptie. Analisten geven gunstig advies over aandelen van beursgenoteerde bedrijven omdat de zakenbankafdeling de kapitaalmarktoperaties en overnamedeals van die bedrijven wil begeleiden en of adviseren. Ze moedigen ook bedrijven aan om bedrijven over te nemen, ook al weten ze dat 70% van de overnames een mislukking wordt. Overnames leveren betere ratings (aankoopaanbeveling) op en, omgekeerd, bedrijven die het niet doen, hebben “geen strategie, en worden bestraft met een afwaardering.'

'De kredietagentschappen lieten gewillig een beroep op hun diensten doen om meer volume te kunnen draaien en hebben zo de kwaliteitsstandaarden verlaagd.'

'De zachte corruptie houdt daar niet op. Het is algemeen verspreid in de financiële sector. De verdeling in de VS van aandelen van bedrijven die naar de beurs gaan, is daar een bekend voorbeeld van. Men organiseerde de markt zo dat het bedrijf op de eerste dag met een premie van 20% noteerde zodat wie aandelen toegewezen gekregen had, een snelle winst kon opstrijken. De verdeling van de nieuwe aandelen werd een instrument om allerhande mensen, en zelfs bedrijfsleiders, van wie men op business hoopte, cadeautjes toe te stoppen. Men heeft er zelfs een term opgekleefd: spinning. De vraag is of dit al geen harde corruptie is.'

Met andere woorden: de financiële sector is corrupt en wat doe je eraan?

'Ik denk niet dat de mensen in de financiële sector per definitie oneerlijk zijn, maar wel dat ze in een corrupt systeem werken. De hele maatschappij is corrupt geworden. In vele bedrijven zie je dat er abnormale remuneraties en gedragingen zijn. Twintig tot dertig jaar geleden verwachtte men van een bedrijfsleider dat hij zijn job deed voor een redelijk salaris en dat was het.'

'Nu moeten ze heel hoge salarissen krijgen en daarbovenop nog premies en aandelenopties. De hoge premies voor bedrijfsleiders zetten managers en traders aan om tegen het maatschappelijk belang en het belang van hun klant te ageren. Er moet een fundamentele herdenking komen van de remuneratie.'

'De mensen die controlefuncties uitoefenen, moeten beter betaald worden dan de traders die ze controleren. De leden van de raad van bestuur moeten dan weer meer verantwoordelijk gesteld worden voor de vergoedingen die ze bedrijfsleiders toekennen en voor de financiële transacties zoals acquisities die hun bedrijf doet. Hun aansprakelijkheid mag daarbij niet afgezwakt worden door het gebruik van zogenaamd professioneel advies dat kampt met belangenconflicten, zoals headhunters die remuneratiecomités bijstaan en zakenbankiers die voor fairness opinions zorgen. Alles wat te maken heeft met makelaars en met wat financiële tussenpersonen krijgen als vergoeding, zou moeten worden gepubliceerd. Een klant moet kunnen inschatten of zijn onafhankelijke adviseur een hogere vergoeding krijgt op het product die hij aanbeveelt.'

'Ik pleit voor gedragscodes voor de belangrijke financiële functies. Als iemand een adviseur is moet hij beloond worden om advies te geven, een verkoper mag worden beloond in functie van de behaalde verkoopdoelstellingen, maar het moet duidelijk gezegd worden dat hij een verkoper is.'

Dat is toch wat Europa met de Mifid-normen beoogt.

'Mifid zegt dat de financiële tussenpersonen uw belangen dienen. Het staat er zwart op wit, maar men doet niets om ervoor te zorgen dat het ook gebeurt. De consument heeft een vals gevoel van veiligheid.'

Hoe komt het dat het toezicht niet strenger is?

'Het toezicht is de jongste jaren eerder verzwakt doordat onder Bazel-II (het reguleringskader van de banksector) er zwakkere regels werden uitgevaardigd onder druk van intense lobbying van de sector. Het is zowel voor de financiële sector als voor onze democratie belangrijk dat de macht van de lobbying wordt ingeperkt. Doordat de sector veel geld heeft, kan ze hard lobbyen, vaak via de beroepsfederaties. In de VS zie je nu dat onder druk van de financiële lobby de nieuwe regulering wellicht zo beperkt mogelijk gehouden zal worden.'

Welke oplossing ziet u voor de despecialisatie van de banken?

'Banken zouden in drie categorieën moeten worden opgedeeld: klassieke depositobanken, zakenbanken en asset managers & private bankers. Voor de klassieke depositobanken moet de prioriteit risicobeheer zijn en moet de kredietverschaffing streng omkaderd worden. Zakenbanken mogen geen risico's meer nemen met het geld van spaarders en de financiering elders vinden dan bij commerciële banken. Asset managers & private bankers moeten losstaan van die twee eerste functies om onafhankelijk te kunnen adviseren.'

Op een bepaald ogenblik kreeg je de indruk dat een grote bank als Fortis risicovoller leek dan een kleine bank als Argenta.

'Ik spreek me niet uit over individuele banken, maar veel problemen zijn ontstaan door omvang. Veel banken streefden naar omvang: too big to be taken over, too big to fail en hopelijk straks niet too big to be saved? Risicocontrole bij grote banken is veel moeilijker. Het risico neemt enorm toe met de omvang van de bank.'

De fusies in de Belgische banksector creërden toch het idee dat de banken beter tegen een stoot zouden kunnen dan voorheen.

'De fusies van de jaren negentig in de Belgische banksector hadden dikwijls tot doel de concurrentie te verminderen. De klanten betaalden de bankfusies, want ze kregen de jongste tien jaar slechtere diensten tegen hogere prijzen. Nu betalen wij een tweede keer, want het risico van de banken is na de staatsinterventies nu overgenomen door de belastingbetaler. Ook de aandeelhouders van de banken zijn er niet beter van geworden. Veel van de extra winsten die de banken boekten, werden verspild door te dure overnames zoals Kempen, Labouchère en FSA bij Dexia en ABN Amro bij Fortis. Groter worden levert geen betere dienstverlening op aan klanten tegen lagere kosten. Het is een spel van groter worden om groter te worden.'

'Er moeten betere en strengere concurrentieregels komen zoals in sommige andere sectoren. Het valt te hopen dat de Europese Commissie meer macht krijgt om de concurrentie aan te moedigen en abnormale overnames aan te vechten.'





U wil onze betalende artikels lezen maar nog geen abonnement nemen? Meld u aan en proef gratis van  plus-artikels.

Lees gratis ›

Geen betaalgegevens nodig