Doelwit van het Kremlin
Foto: rr
In 2005 wordt Bill Browder, ceo van Hermitage Capital Management, na een kort bezoek aan Londen, op de luchthaven van zijn thuisstad Moskou opgepakt. Zijn visum is geannuleerd omdat hij een 'bedreiging voor de staatsveiligheid' vormt. De grootste investeerder in Rusland van dat moment wordt de volgende dag opnieuw op een vliegtuig richting Londen gezet. Het is het begin van een hallucinant verhaal dat bewijst hoe de tentakels van het Kremlin de bedrijfswereld naar hun wetten plooien.

Browder heeft pretlichtjes in de ogen als hij in zijn kantoor in hartje Londen het Russische bedrog aan de hand van een stevig dossier uit de doeken doet. 'Ik heb lang geprobeerd om terug naar Moskou te gaan, maar dat is niet gelukt', zegt hij. Zijn laatste poging dateert van 2007. Op het World Economic Forum in het Zwitserse Davos ontmoette hij de huidige Russische president Dmitri Medvedev. 'Ik vroeg hem of hij niet kon helpen, waarop hij antwoordde dat hij zou kijken of ik mijn visum niet kon terugkrijgen.' Even later werd Browder opgebeld door een zekere kolonel Artem Kuznetzov die hem vertelde dat hij kon helpen als hij bepaalde documenten kreeg en eraan toevoegde dat 'hoe sneller Browder meewerkt, hoe sneller zijn problemen zullen verdwijnen.'

Het telefoontje was eigenlijk de start van de ellende. Zijn kantoren in Rusland werden overhoop gehaald en het personeel onder druk gezet. Alle documenten en computers werden meegenomen. 'De officiële klacht was dat een van onze bedrijven, Kameya, belastingfraude gepleegd zou hebben. Nu moet u weten dat we een van de beste belastingbetalers van het land waren, we betaalden zelfs te veel.' Daar bleef het niet bij. Plots klopten er schuldeisers bij hem aan die geld claimden van een verloren rechtzaak. Alweer wegens fraude. 'We wisten niet eens dat er een rechtzaak tegen ons was aangespannen. Erger: we waren op het proces blijkbaar vertegenwoordigd door drie ons onbekende advocaten die schuldig gepleit hadden. We zijn gestart met een onderzoek naar hoe dat kon. Wel, het bedrijf was eigenlijk niet meer van ons. Het stond op naam van een veroordeelde moordenaar. De documenten die uit onze kantoren gestolen waren, werden gebruikt om een hele stapel valse papieren op te stellen.'

De oplichters konden dus geld eisen van Browders onwettig overgenomen bedrijf, alleen had hij in 2005 al alle geld uit Rusland gehaald. Er viel dus niks meer te rapen. 'En toen werd het nog ongelooflijker. Omdat het bedrijf geen geld had, zijn de misdadigers naar de belastingsautoriteiten gestapt om taksen terug te vragen die ze zogezegd te veel betaald hadden. 230 miljoen dollar kon op die manier gerecupereerd worden.'

Alle klachten die Browder tot nu toe indiende in Rusland, bleven onbeantwoord of werden ongegrond verklaard. Wie er dan achter het complot zit? 'De vingerafdrukken van het Kremlin zitten overal op. Het is niet de misdaad op zich die schokkend is, wel het feit dat de mensen die erachter zitten, er ongestraft mee weg geraken. Bij Justitie, Binnenlandse Zaken,... overal zitten pionnen die meegewerkt hebben. Ik kreeg gehoor bij een Russische onderzoeker die de betrokkenen begon te interviewen en uiteindelijk een strafonderzoek opende. De dag dat hij dat deed, werd hij van de zaak gehaald. Inmiddels werkt Kuznetzov, dezelfde die mij in 2007 opbelde, op de zaak.'

Waarom hadden ze het op u gemunt?

'Toen ik begon te investeren, ontdekte ik dat Rusland een verschrikkelijk corrupt land is. De enige manier om een verantwoordelijke investeerder te zijn, was de corruptie aan de kaak stellen in de bedrijven waarin ik investeerde. Het was aanvankelijk een erg succesvolle strategie want als je alles wat misliep een halt kon toeroepen, dan gingen je winsten omhoog. Aanvankelijk steunde ik Poetin. We voerden dezelfde strijd tegen de oligarchen. Ze stalen mijn geld en ze stalen zijn macht. In 2004, toen het proces tegen Yukos begon, veranderde dat. Poetin had zijn strijd gewonnen. Mijn anticorruptiepolitiek werd plots erg onpopulair bij heel veel mensen.'

Waarom besloot u eigenlijk om naar Rusland te trekken?

'Ik heb een band met het land. Mijn grootvader was een bekende Amerikaanse communist. Hij trok naar Rusland, waar hij mijn grootmoeder ontmoette. Ik behaalde mijn MBA net op het moment dat de Berlijnse Muur viel en trok naar Oost-Europa om zaken te doen. Toen Rusland in 1992 zijn deuren opende voor de zakenwereld, was het een van de interessantste plekken ter wereld.'

Welke tactieken gebruikt het Kremlin vandaag om druk te zetten?

'Fysieke aanvallen zijn schering en inslag. Het huis van een van mijn onderzoekers werd platgebrand, zijn kinderen konden op het nippertje aan de dood ontsnappen. Mijn medewerkers werden 'toevallig' van metroroltrappen geduwd en er werd in hun huizen ingebroken. De familie van een advocaat van me werd zelfs even gegijzeld en geslagen. Het kantoor in Moskou is gesloten en het Russische personeel werkt nu ook in Londen. Het werd gewoon te gevaarlijk. We zijn een bedrijf, geen militaire organisatie.'

Sommige analisten zeggen dat investeren in Rusland perfect mogelijk is, als je maar wegblijft van de zogeheten 'strategische sectoren'.

'Ik denk dat dat een grote misvatting is. Alles is strategisch, als er maar genoeg geld mee te rapen valt. Strategisch betekent winstgevend. Dus je zou van alle winstgevende sectoren moeten wegblijven. Ja, dan moet je eigenlijk niet investeren.'

Hoe groot is het fenomeen van 'corporate raiding' momenteel in het land?

'Reusachtig. Er zijn het afgelopen jaar 77.000 raids geweest op bedrijven. Zowel kleine als grote en zowel Russische als buitenlandse bedrijven zijn het doelwit. Het enige verschil is dat ik een westerling ben en geen Rus. Mocht ik dit verhaal vertellen vanuit Rusland dan zou ik al lang in de gevangenis zitten. De meeste mensen zwijgen dus gewoon. Eigendom is bijvoorbeeld niks meer waard. Het kan zo van je afgenomen worden.'

Denkt u dat er iets zal veranderen nu Medvedev president is?

'Hij verklaarde alleszins dat hij het juridische nihilisme wil aanpakken. Hij is een jurist en zou hier dus zwaarder aan moeten tillen dan anderen. Het is momenteel alleszins het grootste probleem van het land. Ik denk dat hij het wel wil veranderen, de vraag is of hij de macht heeft om dat te doen.'

Poetin is in praktijk misschien nog de president?

'Dat is het grote debat.'

Kunnen andere investeerders lessen trekken uit uw ervaringen in Rusland?

'BP maakt momenteel hetzelfde mee als ik. Ik had het voordeel dat ik al mijn geld op tijd heb kunnen versluizen. Je moet er alleen investeren als er een enorm fortuin te rapen valt, en dat is niet meer het geval. Als het om gewoon geld gaat zijn de risico's belachelijk groot. Ik ben geen geïsoleerd geval. Het is erg gevaarlijk om te investeren in Rusland. Als investeerders denken dat in Rusland dezelfde wetten gelden als in het Westen, blijven ze er beter weg. Er is de afgelopen maanden een echte exodus op gang gekomen bij de buitenlandse bedrijven. De helft van de investeringen van de eerste maanden van 2008 is al teruggetrokken.'

Voelt u zich veilig in Londen?

'Daar antwoord ik liever niet op.'