Het loonoverleg werd al begin november officieel op gang getrokken. Maar in de afgelopen weken werd er nauwelijks onderhandeld. De laatste twee topontmoetingen tussen vakbonden en werkgevers, begin december, waren alleen van betekenis omdat het er niet tot een breuk is gekomen. Maar, zoals voorzitter Luc Cortebeeck van het ACV het verwoordt: ,,Daarmee is al het goede nieuws wel verteld.''

NOOIT eerder was het klimaat aan de gesprekstafel van de sociale partners zo kil, laten de betrokkenen verstaan. Nooit eerder was er een dergelijk gebrek aan wederzijds vertrouwen. Niemand durft een eerste, symbolische toegeving te doen. Niemand waagt het om experts sneuvelteksten te laten uitschrijven. En, vooral, niemand durft tegen de eigen achterban in te gaan.

Die vaststelling geldt voor zowel de vertegenwoordigers van de werkgevers als voor de vakbondsleiders. De werkgeversfederaties VBO en Unizo hebben zich vastgereden in een bijzonder hard discours over loonstop, afbouw van de brugpensioenregelingen en meer arbeidsflexibiliteit. De onderhandelaars van het Verbond van Belgische Ondernemingen krijgen naar eigen zeggen ,,geen duimbreed ruimte'' van de sectorfederaties om van die harde lijn af te wijken. De Vlaamse werkgeversfederatie Voka aarzelt bovendien niet om vanaf de zijlijn de macro-economische noodzaak van een loonkostenverlaging uit te roepen.

Nooit eerder in de geschiedenis van het sociaal overleg zijn de werkgeversfederaties zo nadrukkelijk in het offensief gegaan, met heuse eisen inzake loonmatiging en werktijdverlenging. Daarmee heeft het VBO de contouren van het najaarsoverleg vastgelegd. De werkgevers hebben de gespreksonderwerpen bepaald. Niet de eisenbundel van de vakbonden is van tel. Wie spreekt er nog over klassieke syndicale eisen als de vakbondsvertegenwoordiging in de kmo's?

De vakbondsleiders zitten in het defensief en dat maakt hen meer dan kregelig. Ze krijgen van de hoogste gezagsdragers - eerste minister Guy Verhofstadt op kop - slag om slinger te horen ,,geen onrealistische looneisen'' op tafel te leggen, om de economische groei en de werkgelegenheid niet in gevaar te brengen.

Omgekeerd verwijzen de vakbonden terecht naar die meer dan behoorlijke economische groei en de eveneens positieve financiële resultaten van de meeste grote bedrijven, om een deel van de koek op te eisen voor de werknemers. Dat moet niet veel zijn, heet het, maar als er helemaal niets kan bovenop de automatische loonindexering - meer, wanneer zelfs die indexering in twijfel wordt getrokken - gaan de poppen aan het dansen.

De werkgevers repliceren dan weer dat de indexformule nergens anders ter wereld bestaat en dat die sowieso goed is voor een koopkrachtverhoging in de komende twee jaar met 3,3 procent. Daarbovenop komt de belastingverlaging van de paarse regering. Jammer dat de impact daarvan pas echt vanaf 2006-2007 te voelen zal zijn.

Het welles-nietesspelletje gaat door. De vakbonden beklemtonen dat de overschrijding van de loonnorm in de voorbije twee jaar vooral te wijten was aan de zogenaamde loondrift, de natuurlijke trend in de bedrijven om het loon van (een deel) van de werknemers te verhogen, als beloning voor geleverde prestaties of bij promoties. Het gaat hier niet om afgesproken cao-loonstijgingen en dus is de overschrijding onze zaak niet, verweren de bonden zich.

Dergelijk gehakketak is niet echt ongewoon voor het tweejaarlijkse loonoverleg. Maar de bitterheid van de ruzies en de hardheid van de tegenstellingen is dat wel. De vakbonden voelen zich in het nauw gedreven door de aanhoudende aanvallen van ,,het patronaat'' op hun twee heilige koeien - de index en het brugpensioen - en hebben daarom besloten om de tegenaanval te lanceren. Op 21 december organiseren ze een nationale betoging ,,tegen sociale achteruitgang''. Wat ook de uitkomst is van het overleg, de betoging zal doorgaan.

Dergelijke tactiek is nooit eerder vertoond. Terwijl de echte onderhandelingen vandaag nog moeten beginnen, staat al vast dat er protestacties worden gehouden. Het plaatst beide kampen in een onmogelijke situatie. De bedrijfsleiders zullen elke toegeving van hun onderhandelaars zien als een knieval voor de ,,chantage van de straat''. Dat zal de positie van VBO en Unizo allicht alleen maar verharden.

Maar wat te zeggen van de vakbonden? Kunnen de vakbondsvoorzitters zich vandaag of morgen een halfbakken compromis veroorloven, amper een week voor de betoging, en met het risico dat hun eventuele pre-akkoord door de eigen achterban wordt afgeschoten? Om dat risico te vermijden, kunnen ze op hun beurt alleen maar het been stijf houden. Of, wie weet, kunnen ze er de werkgevers van overtuigen om het hele overleg tot na 21 december uit te stellen. Dat biedt geen enkele garantie op succes, maar bespaart iedereen - voorlopig - het gezichtsverlies bij een mislukking.

Bij het ABVV weegt het interim-leidersduo, André Mordant en Xavier Verboven, niet op tegen de nieuwe sterke mannen in de beroepscentrales. Alain Clauwaert en Erwin Dedeyn zijn zich nu al aan het profileren om in 2006 zelf de grote baas van het ABVV te kunnen worden. Niemand ziet in hoe Mordant in deze omstandigheden ook maar een millimeter zal wijken.

Bij het ACV houdt Cortebeeck de scepter stevig in handen, maar ook hij, van nature een consensuszoeker, is overgeschakeld op oorlogstaal. Zaterdag riep hij op een congres uit dat een ongebreidelde uitbouw van de overuren niet kan: ,,No way!'', klonk het ferm, en zelfs: ,,No pasaran!''

Alleen een actieve tussenkomst van de paarse regering lijkt een totaal debacle te kunnen voorkomen. Maar het is onduidelijk of de federale minister van Werk, Freya Van den Bossche, en/of premier Verhofstadt klaar zijn voor een hachelijke bemiddelingspoging.

Niet iedereen is rouwig om een mislukking. De onderhandelaars in de bedrijfssectoren maken zich nu al op voor hun showdown. De kater is bestemd voor de leden van de Groep van Tien. Zij dreigen hun centrale rol in het Belgische overlegmodel kwijt te raken. Misschien dat die wetenschap - en de eigen eer - hen vandaag toch nog tot gezond verstand en compromisbereidheid kunnen bewegen. Want als het loonoverleg mislukt, hebben ze collectief gefaald.

Johan Rasking is redacteur Economie. Elke dag beantwoordt de redactie een actuele vraag.