BRUSSEL -- De Nederlandse prijzenoorlog wordt niet langer alleen in de winkels, maar ook in de rechtszaal uitgevochten. De rechter moet binnenkort beoordelen hoever winkelketens mogen gaan om elkaars klanten af te snoepen.

Winkelend Nederland is al ruim een maand in de ban van de prijzenoorlog. De aanbiedingen en prijspromoties, door de ketens zelf als ,,oorlogspropaganda'' betiteld, vliegen de consumenten om de oren. Wat vorige week nog goedkoop was, is nu duur. Alleen zou Laurus-dochter Edah zich nu wel eens schuldig kunnen hebben gemaakt aan oorlogsmisdaden. In spotjes en op affiches vergelijkt de keten de prijzen van een aantal niet-willekeurige producten. Uiteraard komt Edah er het beste uit. Niet fair, oordeelt Albert Heijn, dat gisteren prompt naar de rechter stapte. Edah heeft de campagne voorlopig ingetrokken tot de rechter uitspraak heeft gedaan.

De oorlog is ontketend door Albert Heijn, de veelgeplaagde marktleider. Na het boekhoudschandaal, de ontslagen en de salarisvaudeville van topman Moberg dreigden de Nederlandse consumenten de winkel links te laten liggen. ,,Albert Heijn heeft sinds half februari zo'n enorme hoeveelheid slecht nieuws over zich heen gekregen, dat de keten met de rug tegen de muur stond'', zegt analist Han van Lamoen van de effectenbank FSB Bankiers uit Amsterdam. ,,Het marktaandeel holde met procenten tegelijk achteruit. Ze moesten iets doen''.

De Zaanse keten, die al jaren de duurste van Nederland was, besloot haar ongunstige prijsimago van zich af te schudden met radicale prijsverlagingen. Op 20 oktober huurde het bedrijf in de dagbladpers een dubbele pagina af om het offensief in de verf te zetten: in de prijs van duizend producent werd de bijl gezet. Aanvankelijk leek het te werken. Na de eerste twee weken kreeg Albert Heijn honderdduizend klanten meer over de winkelvloer. De concurrentie kon niet achterblijven. Iedereen juichte. Economen voorspelden al dat de prijzenoorlog de inflatie voor 2004 zou drukken.

Half november bleek uit nieuwe metingen dat de consument, prijsbewuster dan ooit, vooral het marktaandeel van Aldi en Lidl had opgestuwd. Dat was niet de bedoeling. Albert Heijn reageerde met wat Het Parool de ploertendoder onder de prijswapens noemde: de melkprijs. Die ging van 65 naar 49 cent. Aldi liet zich niet kennen en verkocht de melk voor 42 cent. Boeren kwamen in het geweer, evenals de dierenbescherming, die vreesde dat het koeienwelzijn zou lijden onder de druk zo goedkoop mogelijk te produceren.

Dat lijkt overdreven, maar ook de Consumentenbond, de Nederlandse tegenhanger van Test-Aankoop, waarschuwt nu voor ongewenste effecten van de prijsoorlog. ,,Op korte termijn profiteert de consument natuurlijk van lage prijzen'', zegt woordvoerster Juliette Olders. ,,Maar we vrezen dat de prijsdruk ten koste gaat van de kwaliteit van de producten. Wat nu met de melkprijzen gebeurt, lijkt verdacht veel op dumping. En daar zijn we niet blij mee. Met oneerlijke concurrentie is niemand gebaat''.

In Nederland wordt al gewaarschuwd tegen ,,Duitse toestanden''. In Duitsland hebben de discounters Aldi en Lidl meer dan de helft van de markt in handen. Het vooruitzicht zelf de dozen in de winkel open te moeten breken staat de Nederlanders bij nader inzien toch niet aan. Evenmin als de mogelijke verschraling van het winkelaanbod. De eerste oorlogsslachtoffers zijn al gesignaleerd in de vorm van buurtsupermarkten die het loodje hebben moeten leggen in het prijsgeweld.

,,Het is vooral de kruidenier om de hoek die nu pijn lijdt'', zegt Van Lamoen. ,,Al verwacht ik dat in het vierde kwartaal de marges van de grote ketens wel onder druk komen''. Voor een negatieve spiraal, uitmondend in ,,Duitse toestanden'', is hij niet zo bang. ,,Vergeet niet dat de prijsverlagingen vooral betrekking hebben op de dagelijkse levensbehoeften. Op luxeproducten met een grote marge wordt nog wel geld verdiend''. Volgens Olders zijn sommige producten zelfs al in prijs verhoogd om de lagere marges op de promotieproducten te compenseren.

Ook de consument lijkt een beetje oorlogsmoe te worden. Het online-forum prijzenoorlog staat vol met mededelingen over de betrekkelijkheid van de strijd. ,,Een storm in een glas water'', oordeelt een zekere Peter. Een anonymus: ,,Je blijft toch trouw aan de supermarkt die je goed bevalt''.