Hollywood staat voor de grootste industriële crisis die de Amerikaanse filmsector ooit gekend heeft. Volgens Nigel Andrews valt nauwelijks uit te maken wie de problemen veroorzaakt, wie ze moet oplossen en hoe dat moet gebeuren.

In 1980 kwam de hilarische komedie Airplane in de zalen. In een van de grappigste scènes uit die film wordt een van de passagiers compleet hysterisch. Meteen vormen de andere passagiers een rij om haar om de beurt vol goede bedoelingen een klap in het gezicht te verkopen, of haar eens flink dooreen te schudden. Eén van de drie scenaristen-producenten van die film is Jerry Zucker. Hij herinnert zich nog levendig dat het publiek telkens dubbel plooide van het lachen bij die scène. Ze was niet alleen grappig, ze was ook een bijzonder geslaagde persiflage op de manier waarop al te hulpvaardige mensen een crisis proberen op te lossen: door de lastigaard met de zenuwinzinking een shocktherapie te geven.

Hollywood staat nu ook op de rand van een zenuwinzinking, zij het van een iets apocalyptischer formaat. Het gaat om de grootste industriële crisis die Tinseltown ooit heeft meegemaakt. Toch raakt niemand het erover eens wie nu eigenlijk de problemen veroorzaakt en wie ze moet oplossen. En is een klap in het gezicht de beste oplossing, of gaat men beter rond de tafel zitten?

Vorige maandag werd het startschot gegeven voor een marathonsessie van twee weken onderhandelen tussen de ,,patroons, vertegenwoordigd door de Alliance of Motion Picture and Television Producers (AMPTP) en de vertegenwoordigers van de scenaristen, de Writers Guild of America (WGA). Vorig jaar was er al een staking van zes maanden van de Screen Actors Guild (SAG), na onenigheid over royalties voor reclame op kabeltelevisie. Volgens SAG-voorzitter William Daniels ging het om de langste staking uit de geschiedenis van Hollywood. Nu is het de beurt aan de scenaristen. Ze hebben een bundel met 42 eisen, waarmee ze onderhandelen over hun driejaarlijks te vernieuwen contract met de producers. Ze lijken al even strijdlustig als de acteurs vorig jaar. Ze dreigen ermee het werk neer te leggen op 1 mei, waardoor de filmindustrie zonder scenario's komt te zitten. De onderhandelingen die nu bezig zijn, vormen de laatste kans om de brokken nog te lijmen. ,,Ze moeten natuurlijk eerst met elkaar praten om te weten wat iedereen wil'', zegt Jerry Zucker, die nog net op tijd een nieuwe, peperdure komedie heeft afgewerkt. Rat Race , met Whoopi Goldberg, John Cleese en Rowan Atkinson in de hoofdrollen, komt nog dit jaar in de zalen.

Om het nog ingewikkelder te maken, ligt de deadline voor de contractonderhandelingen van de acteurs op 30 juni. Vergeleken bij wat er zit aan te komen, was het opstootje van de SAG van vorig jaar een storm in een glas water. Als één van beide vakbonden gaat staken, ligt de filmindustrie voor weken of zelfs maanden lam. Er komen dan gewoon geen nieuwe films uit, geen nieuwe televisiedrama's, geen nieuwe komische series. De roddelrubrieken zitten dan ook op droog zaad, want veel Hollywoodiaanse onzin valt er in dat geval niet meer te rapen.

En als de studiobonzen denken dat ze hun schaapjes op het droge hebben als ze 2001 zonder al te veel kleerscheuren doorkomen, dan hebben ze het mooi mis. De regisseursvakbond, de Directors Guild of America (DGA) werkt volop aan de contractvernieuwingen van 2002. De DGA trekt nu al van leer tegen een van de eisen die de scenaristen stellen. De WGA wil immers de eigendoms-credit voor de regisseurs in de filmgenerieken afschaffen (,,Een film van...'' ). De scenaristen willen ook betrokken worden bij het hele wordingsproces van de film, van bij de eerste lezingen van het script tot aan de wereldpremière.

Problemen in Hollywood zijn altijd gefundenes fressen voor de media, en volgens sommigen klopt de pers de interne ruzies nodeloos op. ,,Al die doemverhalen worden door de media zelf verspreid, zegt Daniels, die nochtans zelf geen zachtgekookt eitje is. Deze oud-acteur is het bekendst om zijn rol als de vader van Dustin Hoffman in de sixties-prent The Graduate . Hij kwam vorig jaar aan het hoofd van de SAG tijdens een massaal vakbondsoffensief, en voer meteen een veel hardere koers dan zijn voorgangers. Hij was de drijvende kracht achter de actie rond de televisieadvertenties. Het hoogtepunt van die strijd was de boete van 4,5 miljoen frank die de SAG oplegde aan actrice Elisabeth Hurley, omdat ze de staking brak met een advertentie voor parfum. ,,We moesten haar op het matje roepen'', zegt Daniels met zijn typische schorre stem. ,,Onze leden eisten het.''

Hij beschouwt de staking van vorig jaar als een belangrijke morele overwinning. ,,Niemand had zoveel solidariteit in onze gelederen verwacht. Nu vormen we een bedreiging voor de industrie omdat de bonzen weten waartoe we in staat zijn.

De scenaristen verklaarden zich ook solidair met de SAG-staking. Volgens Mike Mahern, secretaris-penningmeester van de WGA, legde die staking een gevoelig aspect van de arbeidsrelaties in Hollywood bloot: ,,Wij staan bijzonder sterk omdat niemand het in zijn hoofd haalt buitenstaanders aan te werven om scenaristen, acteurs of regisseurs te vervangen en zo een staking te breken.''

Zelfs de vijand is onder de indruk. Een woordvoerder van de producers vertrouwde me toe: ,,De acteurs en scenaristen hebben hun zaak heel goed verdedigd. Het is, denk ik, de eerste keer in de geschiedenis van de filmindustrie dat we hen echt geloven.''

De vorige keer dat de scenaristen het werk neerlegden was in 1988. Een staking van vijf maanden eindigde toen zonder duidelijk resultaat. De televisiezenders vingen het afblokken van nieuw drama- en komediemateriaal op door hun zendtijd vol te stouwen met nieuwsprogramma's. Het infotainment -tijdperk was aangebroken. Die staking keerde zich dus eigenlijk tegen de scenaristen, die nu maar al te goed beseffen dat er op het kleine scherm altijd een alternatief is voor hun talent. Als er een nieuwe staking komt, zien we vast nog meer reality-tv en nog meer spelprogramma's waarvan je walgelijk rijk kunt worden. Dat de hele wereld daar stapelgek van wordt, moeten we er maar bijnemen.

Maar de scenaristen laten zich niet van de wijs brengen en blijven bij hun standpunten. Het gaat daarbij vooral over vergoedingen voor uitzendingen op buitenlandse zenders, Amerikaanse kabeltelevisie, dvd's en video's. Eén van hun eisen is bijvoorbeeld een verdubbeling van de 4 dollarcent die ze verdienen aan elke dvd of videocassette, die in de winkel ongeveer 10 dollar per stuk kosten. Niet echt een buitensporige eis, lijkt me.

Nicholas Kazan, vermaard scenarist van onder meer Reversal of Fortune , Patty Hearst en Fallen , is onderhandelaar voor de WGA. ,,De principes achter onze economische eisen zijn heel redelijk'', zegt hij. ,,Al onze eisen zijn verantwoord, omdat het huidige contract niet langer aangepast is aan de omstandigheden''. De eisen van de acteurs liggen in dezelfde lijn. Het gaat voornamelijk over royalties en over de lonen van de doordeweekse filmacteurs. Die zijn verlaagd tot een minimumschaal van 8.000 dollar (350.000 frank) om te compenseren voor de ontzaglijk hoge gages van de supersterren (20 miljoen dollar en meer). ,,Salariscompressie'', noemt William Daniels dat minachtend. Wat er ook van zij, de studio's worden langs alle kanten onder vuur genomen.

Zullen de bonzen vrede kunnen kopen? En willen ze dat wel? De verschillende partijen raken het alvast niet eens over hoeveel een overeenkomst die iedereen tevreden stelt, zal kosten. De producers hebben het over 2,5 miljard dollar in drie jaar tijd, de bonden houden het op een derde van dat bedrag, 725 miljoen dollar. Mahern laat zich sarcastisch ontvallen dat ,,Hollywood altijd op de rand van het bankroet staat als het tijd is om over contracten te onderhandelen.''

In studiokringen zegt men daarop dat de filmindustrie geen geld kan achterhouden of wegmoffelen. ,,We zijn publieke bedrijven met aandeelhouders'', zegt een woordvoerder. ,,Het is nu eenmaal zo dat de meeste films geen winst opleveren. De gemiddelde studiofilm kost 55 miljoen dollar om te maken en nog eens 25 miljoen dollar om te promoten. De recette van de meeste films ligt lager. Wat valt er dan te verbergen?''

De filmstudio's zijn tegenwoordig in handen van grote concerns. Universal is van Vivendi, Paramount zit in de portefeuille van Viacom, Fox is in handen van Newscorp, enzovoort. Die megabedrijven schijnen zo ontstemd te zijn over de lage inkomsten uit hun filmactiviteiten dat ze de studiobonzen waarschijnlijk opdragen een mogelijke staking uit te zweten.

De studio's zijn daar in ieder geval op voorbereid, vertrouwde een topkader van Warner me toe. ,,Als er een staking komt, hebben wij 34 films klaar'', zegt ze. ,,Vroeger brachten we in een topjaar 17 films uit, we zitten dus voor twee jaar op rozen.'' Er komen pretlichtjes in de ogen van de dame in kwestie. Duivelsogen, zouden de scenaristen zeggen als ze het heeft over de The Exorcist , de legendarische horrorfilm uit 1973. Die film werd vorig jaar opnieuw in omloop gebracht en bracht bij Warner 40 miljoen dollar in het laatje. De promotiekosten beliepen nauwelijks een tiende van dat bedrag.

Getuigt het van verregaand cynisme dat de bonzen er nu mee dreigen tijdens een staking allerlei films uit de oude doos weer in omloop te brengen? Misschien is cynisme wel het sleutelwoord in het huidige Hollywood. Er waait tegenwoordig immers een bijzonder pragmatische wind door Tinseltown . Volgens voormalig producer en regisseur Irwin Winkler, bekend van Rocky , Raging Bull en Goodfellas heeft dat alles te maken met het feit dat de studio's nu in handen zijn van grote maatschappijen. Dat verklaart het keiharde economische realisme waarmee de bonzen de stakingen tegemoet zien. Films zijn nu veel minder belangrijk voor de bedrijfswinsten dan vroeger, zegt Winkler. ,,Een vriend van me staat aan het hoofd van een studio. Zijn bazen willen duchtig het mes zetten in de bedrijfskosten. Allemaal goed en wel zolang je bespaart op overbodige zaken, maar als je aan de essentie van het filmvak raakt, kom je in de problemen.''

Bill Mechanic was tot voor kort voorzitter en algemeen directeur van Fox geweest. ,,Er is de voorbij twee jaar heel wat veranderd aan de top van de filmstudio's,'' zegt hij. ,,Joe Roth van Disney, Terry Semel en Bob Daley van Warner Bros en ikzelf zijn van het toneel verdwenen. Er is voorlopig niemand om onze plaats in te nemen.''

Volgens Mechanic komt er zonder enige twijfel een staking van minstens zes maanden. Hij verwacht ook dat de stakers hun eisen rond ,,creatieve rechten'' het eerst zullen laten vallen. Nicholas Kazan is daar nog niet zo zeker van. Voor hem en voor veel andere scenaristen gaat de discussie over de essentie van wat zij beschouwen als de arrogante houding van de regisseurs, die nu al tientallen jaren aanhoudt. Een film van Orson Welles is één zaak. Maar vaak is de regisseur de een of andere idioot die wordt ingehuurd om op het juiste ogenblik ,,actie'' en ,,cut'' te roepen, waarna acteurs die zich niks van de regisseur aantrekken hun ding doen met een scenario waar de regisseur geen jota van begrijpt.

,,De Eigendoms-credit maakt deel uit van wat ik de hauteur -theorie noem, de eigendunk van de regisseur'', zegt Kazan. ,,Die toegeving in de filmgeneriek is een zoethoudertje geworden in de contractonderhandelingen. Het is immers goedkoper voor de producers om zo'n zinnetje in de aftiteling te plaatsen dan de regisseur meer geld te geven. De studio's zijn er niet voor te vinden, de goeie regisseurs ook niet want het is denigrerend voor hun vakbekwaamheid. Bovendien is het een belediging voor iedereen die bijdraagt tot het creatieve proces. Zij vragen zich immers af hoe het dan moet met de andere 120 mensen die aan de film hebben gewerkt.''

De regisseursbond maakt zich ook op voor de strijd. Hen is het natuurlijk om het behoud van de eigendoms-credit te doen. Maar het zint hen ook helemaal niet dat ze scenaristen op de set moeten gedogen. Irwin Winkler zet zijn strijdvaardigste regisseurspetje op: ,,Wat gebeurt er als er drie of vier scenaristen zijn? Mogen ze alle drie naar de set komen? En wie neemt dan de beslissingen? Hij neemt een onschuldig flesje Evian beet. ,,Wie beslist of dit flesje bronwater in dit deel van de set moet staan of ergens anders?''

Warren Adler spreekt dezelfde taal. Hij is nationaal directeur van de DGA en kan zijn woede nauwelijks verbergen achter zijn statige grijze baard.

,,Het past allemaal in het streefdoel van de scenaristen om op lange termijn evenveel controle te hebben over speelfilms als over televisieprogramma's. Het gaat niet over aanwezigheid op de set, het gaat over macht.''

En het voorbeeld van de idiote filmregisseur, die niks aan de film toevoegt? ,,De eigendoms-credit bestaat in dit vak al heel lang en geniet veel respect. Het is niet geloofwaardig om over dat thema de hele industrie op stelten te zetten. Als die credit onrechtmatig wordt toegekend, is het aan de DGA om dat te onderzoeken, en dat gebeurt ook.''

Er is dus nog niks opgelost. Iedereen blijft wel beleefd, maar de onderhuidse spanningen lopen hoog op, niet alleen tussen de vakbonden en de producers, ook tussen de bonden onderling. De filmmakers wachten inmiddels angstvallig op de uitkomst. Dit is wel een heel ander soort verhaal dan we van Hollywood gewend zijn. Regisseurs, scenaristen en acteurs zijn anders toch niet zulke politieke beesten, vraag ik afrondend aan Jerry Zucker. ,,Het heeft niks met politiek te maken, vindt hij. ,,Iedereen is bezorgd omdat hij in de industrie werkt, en die industrie misschien ophoudt te bestaan.''

© The Financial Times

Je wil onze betalende artikels lezen maar nog geen abonnement nemen? Meld je aan en proef gratis van  plus-artikels.

Lees gratis ›

Geen betaalgegevens nodig