Betalen zonder papier wordt steeds populairder. In België bijvoorbeeld sprong het afgelopen jaar meer dan één miljard keer geld elektronisch van de ene rekening naar de andere, zonder rechtstreekse ingreep van de bank. Het gebruik van betaalkaarten verviervoudigde de jongste tien jaar en kredietkaarten schoten van nagenoeg nergens naar 34 miljoen verrichtingen in 2000.

Biljetten of muntstukken komen er in ruim de helft van de bankverrichtingen niet meer aan te pas. Een stukje plastic, een telefoon of een pc volstonden. Jammer genoeg wordt ook betalen zonder geld steeds populairder. Wereldwijd wordt er gemiddeld voor 200 miljoen frank per dag gefraudeerd met kredietkaarten. Met bijna 25 miljoen frank per dag incasseert Europa daar een relatief groot deel van. En als er geen maatregelen worden genomen verdriedubbelt de Europese fraudeschade tegen 2005. Maar zover komt het niet, stelt Europay ons gerust.

Met meer dan 130 waren ze afgelopen week in Athene. Vertegenwoordigers van de Europese banken die op initiatief van de betaalkaartenorganisatie Europay het fraudeprobleem in kaart brachten en oplossingen zochten. Achter gesloten deuren, ,,want anders kunnen de bankiers niet vrijuit spreken''. Toch viel er een boodschap op te tekenen. En die is dubbel: het probleem is ernstig, maar het blijft relatief beperkt. En er zijn middelen voorhanden om een flink stuk van de fraude in de kiem te smoren.

De fraude met kredietkaarten wordt in Europa op meer dan 200 miljoen dollar (9 miljard frank) geraamd. Een pak geld dat uit de zakken van de banken en van hun klanten in handen van het misdaadmilieu belandt, vooral georganiseerde misdaad, geeft Peter Warner toe. Warner is directeur van de afdeling fraudebestrijding bij Europay.

Maar, relativeert hij het probleem meteen, als je dit bedrag afzet tegen de totale geldstroom die langs kredietkaarten transiteert, is de fraude goed voor 0,1 procent. Oppassen nochtans met dat relativeren. In minder dan drie jaar is het fraudebedrag in Europa verdubbeld. Begin 1998 kwam fraude als percentage van het betaalvolume in Europa nauwelijks aan 0,07 procent.

Zonder extra maatregelen zal de fraude nog eens verdrievoudigen tegen einde 2005. Als het gebruik van kredietkaarten in het huidige tempo blijft groeien, zal het verlies daardoor oplopen tot zowat 0,16 procent van het betaalvolume. In heel Europa.

België presteert slechter dan het gemiddelde. Kris Dirkx, de risk service manager van Europay voor de Benelux en Frankrijk, maakt een onderscheid tussen fraude met nagemaakte Belgische kaarten en het frauduleus gebruik van (meestal niet-Belgische) kaarten in ons land. In 1999, weet hij, waren beide soorten fraude goed voor 0,21 procent van het betaalvolume. Het liep toen vooral goed mis met het namaken van Belgische bankkaarten. Dat soort fraude vertegenwoordigde meer dan de helft van het totaal.

Door extra elektronische controles in te bouwen zijn de banken erin geslaagd dit soort fraude in een jaar tijd te halveren. Fraude met gestolen of verloren kaarten bezet nu de ,,toppositie'' en globaal is de fraude met ruim een derde verminderd tot 0,14 procent van het totale betaalvolume.

Erger is het gesteld met kredietkaartfraude in België, maar niet noodzakelijk met Belgische kaarten. Afgelopen jaar verdubbelde de fraude met nagemaakte kaarten zowat, maar vooral de fraude met kaarten die onderschept werden vóór de legitieme klant ze in handen kreeg, swingde de pan uit. Van 385 miljoen euro einde 1999 tot 1,7 miljard euro einde vorig jaar. Als percentage van het totale betaalvolume liep dit soort fraude einde vorig jaar op tot 0,36 procent.

Maar volgens de recentste cijfers is het onderscheppen van kaarten nu een stuk moeilijker geworden. Vooral Nederland, en in mindere mate ook Frankrijk, namen maatregelen waardoor kaarten weliswaar nog steeds met de post worden opgestuurd, maar niet meer systematisch vanuit dezelfde kantoren en minder gegroepeerd. Daardoor is het voor misdadigers niet evident meer om te weten welke brievenbussen je met een lijmstokje te lijf moet gaan.

Dankzij die maatregelen daalde het aantal fraudegevallen met Nederlandse kaarten tijdens het eerste kwartaal met maar liefst 80 procent. Ook Frankrijk doet zijn best, maar daar zijn de resultaten voorlopig minder spectaculair.

Dat België daarnaast veel last heeft van fraude met nagemaakte kaarten, heeft alles te maken met de nabijheid van Groot-Brittannië. Kaarten namaken gebeurt typisch in Noord-Europa, terwijl ze vooral gebruikt worden in de Zuid-Europese landen, waar zij vooral tijdens de hectische vakantiemaanden niet zo snel worden opgemerkt.

Meer dan 55 procent van de valse kaarten die onderschept of geblokkeerd worden, zijn kopieën van Britse originelen. ,,We weten niet echt hoe dat komt'', geeft Peter Warner toe, hoewel hij vermoedt dat het simpele feit dat de helft van alle Europese kredietkaarten in Groot-Brittannië in omloop is, er voor veel tussenzit.

Valse kaarten worden bij voorkeur niet gebruikt in het land waar de originelen circuleren. En welk land ligt op een boogscheut van Groot-Brittannië? Juist ja. En daarom incasseert België relatief meer fraude met vervalste kaarten dan andere noordelijke landen. Vooral bij de tabakssmokkel worden ze veel gebruikt.

Naast verloren of gestolen (,,het onderscheid valt niet altijd te maken''), nagemaakte en ,,onderschepte'' kaarten, onderscheidt Europay nog twee vormen van fraude. Een eerste duikt vooral op bij telefonische of postorderbestellingen en in mindere mate op het Internet. Goederen of diensten worden gekocht langs het Net en als betaling wordt een kredietkaartnummer opgegeven dat eerder werd gekopieerd.

Een wel heel perfide variant van dit soort fraude treft vooral bezoekers van pornosites op het Internet. Zij melden zich aan en vernemen dat zij hun lusten onbeperkt kunnen botvieren mits een kleine dagelijkse of wekelijkse bijdrage wordt betaald. Vaak niet meer dan 2 of 3 dollar. De (op dit vlak dan toch) naïeve lustzoeker geeft het nummer van zijn kredietkaart door en kan naar hartenlust beginnen kwijlen.

Maar na een paar weken houdt hij (of zij) het voor bekeken. Het aanbod blijkt nogal beperkt, en veel vernieuwing blijkt er niet in te zitten. Andere sites lijken het libido meer te bieden. De klant surft naar de startpagina en gaat vruchteloos op zoek naar een mogelijkheid om de permanente betaalopdracht, want daar komt de zaak op neer, ongedaan te maken. Hij vindt ook nergens een telefoon- of faxnummer, geen e-mail adres, niets.

Maar het geld blijft wel dagelijks, of in het beste geval wekelijks, van de rekening gaan. Naar de bank stappen en je kredietkaart laten blokkeren is een oplossing, maar dan moet je er wel bij vertellen door wie je kaart misbruikt wordt. Een beetje pijnlijk natuurlijk, zeker als je het risico loopt dat je partner op die manier aan de weet komt waar al die activiteit op het Internet toe geleid heeft.

En dan is er nog de in onze ogen meest bangelijke vorm van fraude met krediet- en andere kaarten: de diefstal van identiteit. Vooral in de Verenigde Staten wordt het stilaan een plaag. In Europa staat die vorm van criminaliteit nog in de kinderschoenen, maar informeel geven de specialisten van Europay toe dat ook zij hun hart vasthouden.

Je probeert op een of andere manier de identiteitsgegevens van iemand te pakken te krijgen. Dat kan door een afdruk van de kredietkaart, een kopie van de identiteitskaart of van het rijbewijs,... Met die gegevens verschaf je je toegang tot de kredietkaart van het slachtoffer, nadat je de bank eerst opdracht hebt gegeven de maandelijkse afrekeningen van de kredietkaart voortaan naar een ander adres te sturen.

En dan kan je rustig de rekening beginnen leeghalen. Doe je het langzaam aan dan kan het maanden duren voor de betrokkene wat merkt -- gemiddeld meer dan een jaar, blijkt uit Amerikaanse studies. Ga je brutaal te werk, dan heb je nog altijd de paar weken tot de eerste afrekening. Vroeger kan het slachtoffer gewoon niets merken.

Diefstal van identiteit wordt alleen beperkt door het vernuft van de dief en door de striktheid waarmee de banken de identiteit controleren van hun klanten. Niet voor niets komt dit soort fraude vooral voor in landen waar geen identiteitskaarten bestaan, de Verenigde Staten op kop.

Er zijn gevallen bekend waarbij iemands rekening in een maand tijd meer dan 100.000 dollar (4,5 miljoen frank) lichter werd gemaakt. De fraude treft overigens vooral ,,gegoede'' burgers die het niet zo snel merken als enkele tienduizenden frank van hun rekening verdwijnen en waarvan de rekening vlotweg voor honderdduizenden kan worden geplunderd voor de bank onraad ruikt.

En wat doen de kredietkaartmaatschappijen aan al die vormen van fraude? Zij lanceren eerst en vooral de kredietkaart met chip. Die vervangt de magneetstrip. Een chip kan nagenoeg niet gekopieerd worden, zegt Europay. Net wat tien jaar geleden werd gezegd van de magneetstrip.

In België zullen de chipkaarten einde volgend jaar hun intrede doen. Op Europees niveau wordt het ten laatste einde 2005. Vanaf dat ogenblik zal de handelaar verantwoordelijk zijn voor de schade die hij lijdt bij het aanvaarden van kaarten zonder chip.

Tony Drain waarschuwt echter voor overdreven optimisme. Hij werd onlangs gekozen tot Europees politieman van het jaar voor zijn acties tegen financiële fraude in Groot-Brittannië. ,,Kredietkaartfraude brengt het misdaadmilieu te veel op om ermee te stoppen. Ofwel zullen ze de chips aanpakken en binnen de kortste keren technieken proberen te ontwikkelen waarmee ook die gegevens kunnen worden gekraakt. Of ze zoeken een weg eromheen.'' Diefstal van identiteit is waarschijnlijk de makkelijkste manier. Die schakel wordt nu allicht de zwakste in de hele ketting.

,,Het probleem is overigens ruimer dan de kredietkaartenbusiness alleen'', merkt Drain op. Een heel groot deel van het geld dat de georganiseerde misdaad verdient met kredietkaartfraude, wordt geïnvesteerd in de drugsindustrie.''

,,Het lef van de misdadigers is enorm'', zucht Drain, ,,en bewijst vooral hoe beperkt de middelen zijn waarmee de politie die fraude moet aanpakken. Wist je dat er op het Internet nieuwsgroepen bestaan waar informatie wordt uitgewisseld over de diverse fraudetechnieken met kredietkaarten?''

Gelukkig staat de politie niet alleen. Zowel Europay als Visa bieden hun klanten (de banken) intelligente systemen aan waarmee verdachte transacties met kredietkaarten kunnen worden opgespoord en snel afgeblokt.

,,Sommige gevallen zijn evident'', geeft Dirkx toe. ,,Een kaart waarmee een aankoop wordt gefinancierd in een dure winkel op de Newyorkse Fifth Avenue en enkele uren later een soortgelijke aankoop met dezelfde kaart(gegevens) op de Parijse Champs Elysées. Dan moet je geen genie zijn om te weten dat er met gekopieerde kaarten wordt gewerkt.''

Maar ook in minder evidente gevallen worden vaak bepaalde gebruikspatronen waargenomen. Over de details wil Europay niets kwijt, wel dat de softwarepakketten die het bedrijf aanbiedt voortdurend gevoed worden met fraudegegevens uit de hele wereld. ,,Statistisch blijkt dat de schade door fraude op die manier al snel met de helft wordt verminderd.''

,,En uiteraard moeten de kaartgebruikers voorzichtig zijn'', verzuchten de verantwoordelijken van Europay. ,,Het is onwaarschijnlijk hoeveel mensen hun maandelijkse rekening nauwelijks controleren en zo pas na een hele tijd merken dat hun rekening ook door anderen wordt gebruikt.''