Het internationale banksysteem plaatst vele moslims voor een dilemma want de koran verbiedt intresten. Farhan Bokhari bekijkt hoe een alternatief financieel systeem zakenmensen in staat stelt om te werken en toch hun religieuze wetten na te leven.

De teksten van de koran, het heilige boek van de islam, werden 1.400 jaar geleden geopenbaard aan de profeet Mohammed. Dat boek spreekt zich duidelijk uit tegen de riba , een vooraf bepaalde intrest. De religieuze normen verzoenen met het wereldwijde financiële systeem dat gebaseerd is op intresten, is duidelijk een uitdaging voor miljoenen devote moslims in de moderne wereld.

Hoewel de sjiieten en de soennieten, de twee belangrijkste groepen binnen de islam, een verschillende interpretatie hebben over de dagelijkse gebeden en de verdeling van erfenissen, zijn ze het eens wat de riba betreft. De islam beschouwt het systeem van intresten -- geld lenen om er winst uit te halen -- als een woekerpraktijk en noemt dat haraam of illegaal.

Islamitische geleerden wijzen op de fundamentele onrechtvaardigheid, zowel voor de kredietnemer als de kredietgever, van een vooraf vastgelegde intrestvoet: de mens kan de gebeurtenissen niet voorspellen, dus hoe kunnen intrestvoeten vooraf vastliggen? De islam, die in essentie de onderwerping aan God betekent, beschouwt elke poging van de mens om vooruit te lopen op de wil van Allah als godslasterlijk.

Onder de sharia , de islamitische wetgeving, is het meer aanvaardbaar om geld te investeren of om partner te worden in een onderneming aan wie de banken geld lenen. Als de ontleners winst maken, dan maken de investeerders ook winst, misschien zelfs meer dan met een vooraf bepaalde intrestvoet. Maar als de ontleners failliet gaan, dan moeten de investeerders mee het verlies dragen.

Er zijn weinig moslimlanden die ernaar streven om het internationale banksysteem te vervangen door een islamitisch financieel systeem. Veel individuen voeren in alle stilte hun eigen financiële jihad of heilige oorlog.

Mushtaq Chhapra is algemeen directeur van Transpak, de grootste fabrikant van plastic flessen en verpakkingen voor motorolie in Pakistan. Hij is een moslim die de uitdaging aangaat om de strikte regels van de islam toe te passen in het bedrijfsleven. Transpak heeft ongeveer 100 mensen in dienst en heeft en jaarlijkse omzet van 5 miljoen dollar. Dat is op wereldvlak misschien wel een bescheiden zaak maar Mushtaq Chhapra is zowat een pionier in de moslimwereld.

Hij leidt zijn vier bedrijven volgens de leer van de koran. Zoals het een devote moslim past, heeft hij enkel bankrekeningen waarop hij geen intresten krijgt. Zijn bedrijfsleningen verkrijgt hij formeel van de banken of informeel van moslim-zakenmensen.

,,De islamitische financiële regels zitten er bij ons diep in. We gaan geen normale, op intrest gebaseerde leningen aan bij de banken'', zegt hij.

De jongste 20 jaar is de praktijk van leasing erg toegenomen in Pakistan, wat een grote hulp betekent voor zakenmensen zoals Mushtaq Chhapra. Bij leasing ontvangen klanten een lening om activa te kopen en betalen ze dan maandelijks een bedrag terug. Sommige islamitische geleerden vinden dat het maandelijks bedrag, dat wel vooraf vast ligt, de terugbetaling van de activa is in de vorm van huurgeld waarbij het leasingbedrijf het grootste deel van de oorspronkelijke kostprijs betaalt. In vele gevallen lijken dergelijke transacties op huurkoop.

,,Voor een zakenman in Pakistan zijn er nu meer dan ooit islamitische opties beschikbaar'', zegt Chhapra.

Een traditionele moslimpraktijk is het ,,comité''. Een groep partners legt bij het begin van elke maand een vastgelegde som geld samen en het volledige bedrag gaat dan naar één lid van de groep. Elke maand krijgt iemand anders de som tot elk lid een som heeft gekregen.

Het comité werkt als een informeel leen- en spaarinstrument waardoor de leden zeker zijn van een groot bedrag dat ze op regelmatige tijdstippen en zonder intrest terugbetalen.

Hoewel het islamitische systeem van financiën algemeen verspreid is in de Moslimwereld -- momenteel zijn er 176 islamitische banken actief -- kent het systeem ook problemen. Zo moest Iran bijvoorbeeld kredieten van Westerse banken aanvaarden om een groot deel van zijn invoer te financieren. Maar Maleisië heeft dan weer islamitische privébanken opgericht waar moslims geld kunnen deponeren en ontlenen volgens de religieuze normen.

Maar het is toch Pakistan dat het meest heeft gedaan om het islamitische financieel systeem in te voeren als alternatief voor het Westerse banksysteem. Vorig jaar in december stelde het hooggerechtshof van Pakistan dat riba onislamitisch was en het hof gaf de regering tot medio volgend jaar de tijd om een islamitisch financieel systeem in te voeren. Die beslissing kwam er nadat de hoogste islamitische sharia-rechtbank van het land in 1991 32 financiële wetten van het land had verworpen omdat ze niet islamitisch genoeg waren.

Hooggeplaatste functionarissen zeggen dat het verdict geen invloed heeft op de binnen- en buitenlandse schulden van Pakistan. De voorwaarden die daarvoor afgesproken zijn, worden nageleefd.

De toekomst van het financieel systeem van Pakistan hangt af van de snelheid waarmee de regering de omschakeling kan doen naar een intrest-vrije economie zonder het vertrouwen van de investeerders te schaden.

Maar die overgang kan volgens Pervez Said zonder problemen verlopen. Hij is hoofd van de afdeling bedrijfsontwikkeling van de islamitische zakenbank Al-Meezan in Karachi. Pervez Said zegt dat bankmethodes die aanvaardbaar zijn volgens de islamitische regels, ook in de rest van de wereld worden toegepast door gewone zakenbanken.

,,Het probleem is dat veel mensen een islamitisch banksysteem enkel in religieuze termen bekijken. Maar het is even functioneel als elke andere zakenactiviteit'', zegt hij.

Deze zomer lanceerde de bank van Said een plan voor Pakistaanse depositogelden waarbij de bank beloofde om enkel geld te lenen aan kredietnemers die de islamitische principes volgen en om de winst aan de depositogevers terug te geven volgens een strikt plan van gedeelde winst en verlies en niet met een gegarandeerde vaste intrest.

Said schat dat er wereldwijd 150 miljard dollar wordt gedeponeerd in instrumenten die compatibel zijn met de islam. ,,Er is dus geen reden waarom de invoering van een nieuw model moeilijk zou zijn.''

Maar zakenmensen waarschuwen ervoor dat, ongeacht de verdiensten van het islamitische financiële systeem, veel bedrijven beperkt zijn in hun mogelijkheden als ze een lening zoeken.

S.M. Salim is voorzitter van Hub Leather Products, een bedrijf in Karachi dat lederwaren uitvoert en een sterke voorstander van het islamitisch systeem. Hij zegt: ,,We kunnen de voorwaarden niet veranderen die onze kredietverleners ons opleggen hoewel al onze bankrekeningen lopende rekeningen zijn waar we geen intrest op krijgen.''

De ervaring van Salim is dat financieringsprojecten van meer dan 1 miljoen dollar ,,moeilijk worden omdat weinig projecten nog overeenstemmen met de sharia als het bedrag hoger ligt. Vanaf een bepaald punt wil niemand nog risico's nemen.''

In het debat over de toekomst van Pakistan zal de centrale bank een belangrijke rol spelen. Die heeft een commissie aangesteld die moet bekijken wat de huidige situatie is en de mogelijke toekomst kan zijn van het financiële systeem in Pakistan.

Ashrat Hussain, gouverneur van de centrale bank, zegt: ,,Geen enkel land ter wereld heeft volledig het islamitische systeem ingevoerd. Dat stelt problemen. Wat moeten de overgang realiseren zonder de economie te destabiliseren.''

Bankiers zeggen dat een van de problemen van Hussain is dat de regering zelf een grote kredietnemer is. Ze gebruikt schatkistcertificaten om geld op te halen waarmee ze het begrotingstekort financiert. ,,Wie gaat er geld lenen aan de regering zonder de zekerheid van een vooraf bepaalde intrest'', zegt een bankier.

Moslims kunnen hopen dat de regering nieuwe islamitische financieringsinstrumenten introduceert of zelfs een volledige islamitische bank opricht.

De regering zal misschien terug naar het hooggerechtshof moeten stappen om uitstel te vragen voor de invoering van het nieuwe systeem want een volledige overgang zal misschien niet mogelijk zijn. De regering moet immers haar begroting verder financieren.

Managers zoals Mushtaq Chhapra die ,,tot God bidden voor een overgang naar een islamitisch systeem'' zullen op korte termijn misschien ontgoocheld zijn. Maar andere ideologische geëngageerde zakenmensen dromen er nu al van om de deur te openen van 's werelds eerst paak of spiritueel reine bank.

© The Financial Times