Is de openbare omroep weer op weg naar een crisis, zoals midden jaren negentig? De stemming op de directieverdieping aan de Reyerslaan zit onder het vriespunt, nadat minister van Media Dirk Van Mechelen (VLD) het nieuwste voorstel voor de financiering van de omroep voor de komende vijf jaar zaterdag heeft voorgelegd aan gedelegeerd bestuurder Bert De Graeve. Daarin staat onder meer dat de jaarlijkse automatische verhoging van het budget met 4 procent wordt geschrapt. En het radiomonopolie waarover de VRT (te) lang heeft beschikt, sneuvelt dit najaar ook. De consequenties zijn verregaand, voor alle Vlaamse mediagroepen.

Divertimento op TV 1 vanavond. Felice kijkt door ,,Het Sleutelgat'' van een Bekende Vlaming in de hoop dat het wat billengeklets oplevert. Mocht hij vandaag door het sleutelgat van de directiekamer van VRT-baas Bert De Graeve loeren, hij zou het beslist niet laten. Er heerst al maanden onrust bij programmamakers en medewerkers van de openbare omroep over de nieuwe voorstellen om de reclame op de radio's te beknotten en de financiën van het ,,Huis van Vertrouwen'' te beperken. Maar duidelijkheid is er niet.

Wat ligt er voor? De Vlaamse regering moet met de VRT, die nog altijd voor 100 procent in handen is van de Vlaamse overheid, de komende weken een contract sluiten voor de periode 2002-2007. En dat houdt een aardverschuiving in: de radiozenders worden reclame-arm of geplafonneerd, waardoor de financiële middelen worden beknot (zie bladzijde 1 en inzet op deze pagina) .

De situatie is dan ook niet vergelijkbaar met die van vijf jaar geleden, toen de huidige beheersovereenkomst gesloten werd in een nog heel ander klimaat: de VRT had het moeilijk om een nieuw elan te vinden en kwam nauwelijks in de top-tien van de kijkcijfers voor. Vandaag is het bedrijf financieel gezond, heeft het een geslaagde differentiëring van zijn netten doorgevoerd (TV 1, Canvas en Ketnet) en kan het in de kijkcijferparade meer dan zijn mannetje staan tegenover de concurrenten VTM/Kanaal 2 en kleinere speler VT4.

In 1997 werd afgesproken dat de VRT een financiële enveloppe kreeg van 7,6 miljard frank, die jaarlijks met 4 procent werd verhoogd. Omgerekend komt de subsidie van de overheid voor dit jaar op 8,6 miljard frank. Daarnaast had de VRT een monopolie op landelijke commerciële radio en bijgevolg ook op de landelijke reclamewerving voor radio.

De beheersovereenkomst die nu voorligt, gaat uit van een gesneuveld radiomonopolie en de komst van twee landelijke nationale radiozenders. Dat monopolie leverde de VRT de voorbije jaren allesbehalve windeieren op. Vorig jaar werden uit radio-reclame 1,9 miljard frank inkomsten gepuurd. Daar kwam nog eens ruim 400 miljoen frank bij uit sponsorinkomsten en andere commerciële akkoorden. Samen zorgde dat voor de VRT in 2000 voor bijna 11 miljard frank inkomsten. Ter vergelijking: de Vlaamse Media Maatschappij (VTM, Kanaal 2, Jim TV, Radio Mango, Top Radio) tekende vorig jaar 8 miljard frank inkomsten op in haar jaarrekening.

,,Onaanvaardbaar en concurrentievervalsend'', vindt Rik De Nolf, voorzitter van Roularta Media Group (Knack, Trends, De Streekkrant,... ), die voor 50 procent aandeelhouder is van de Vlaamse Media Maatschappij. De Nolf, die eind maart voor de eigen groep teleurstellende resultaten voor het boekjaar 2000 moest presenteren, haalde bij de jaarlijkse persconferentie uit naar de ,,meest commerciële omroep van allemaal, de openbare omroep, die door een overheidssubsidie van bijna tien miljard het concurrentieveld erg verstoort''.

Volgens de VTM-aandeelhouder blijft het voor de commerciële zender knokken om een financieel gezond bedrijf te kunnen uitbouwen, en wordt hij structureel gehandicapt door de royale subsidies aan de VRT en het monopolie dat de VRT nog altijd heeft op nationale radio. ,,De VRT kan naar hartenlust cross-promotie voeren tussen haar radio- en televisiezenders. VTM niet, en dat is een enorme handicap.''

De Nolf pleit bij adverteerders al jarenlang voor het concept ,,mediamix'': adverteerders kunnen binnen het portfolio van Roularta hun doelgroep het best bereiken door een combinatie van diverse media, gaande van de Streekkrant over nieuwsmagazines tot en met commerciële televisie (VTM). Het is De Nolf, net als kompaan Christian Van Thillo van De Persgroep (Het Laatste Nieuws , De Morgen , Dag Allemaal ,...) -- die de overige 50 procent in VTM bezit -- een doorn in het oog dat hij nog altijd geen volwaardige nationale radiozender kan aanbieden in zijn portfolio aan adverteerders.

De wrevel van de VTM-boys over het VRT-radiomonopolie is niet zonder reden: in een Europese markt waar alle sectoren gaande van telecom en post over het spoor worden geliberaliseerd, is Vlaanderen zowat het laatste witte vlekje op de kaart waar de commerciële radiozenders zo'n beperkt zendgebied hebben. En, zo blijkt uit de cijfers over de reclamemarkt van MediaMark (zie grafiek), radio heeft de voorbije tien jaar een steeds belangrijker deel van de reclamekoek ingenomen (9,5 procent i.p.v. 1,5 procent in 1990 van de totale reclame-inkomsten), net als televisie (44,9 procent tegenover 33,6 procent in 1990) trouwens.

Een bijkomende bron van ergernis voor de tandem Persgroep-Roularta is dat een deel van de dividenden uit de reclame-inkomsten van de VRT-radionetten vloeit naar concurrent VUM Media (De Standaard , Het Nieuwsblad , Het Volk ). De Vum en de VRT richtten in 1990 al, in een periode dat er nog sterk getwijfeld werd of nationale radioreclame wel zou doorbreken, de Vlaamse Audiovisuele Regie (VAR) op, die reclame- en sponsorgelden moest gaan werven. De Vum participeert voor 45 procent in de VAR, de VRT voor 55 procent.

Sinds de Vum vorig jaar ook een minderheidsparticipatie (20 %) nam in productiehuis Woestijnvis en Woestijnvis op zijn beurt een zitje in de raad van bestuur van Vum kreeg, is de collusie met de openbare omroep daarenboven nog een graadje hoger geworden. Woestijnvis is immers de huisleverancier van programma's als Mannen op de rand en De laatste show , en heeft met successen als De Mol en De XII werken een groot aandeel in de heropstanding van TV 1.

Het ,,kamp'' Van Thillo-De Nolf laat geen gelegenheid onbenut om die relatie aan te vechten. De Woestijnvisprogramma's op de VRT worden bij VTM letterlijk gescreend: er wordt gemeten hoeveel minuten ,,verdoken reclame'' voor andere media-activiteiten erin zouden voorkomen. Het gaat daarbij onder meer om het Woestijnvis-tijdschrift Bonanza of publicaties van de verwante Vum-groep.

De Morgen -hoofdredacteur Rudy Collier contesteerde onlangs de samenwerking tussen De Standaard en de VRT-redacties bij de uitreiking van de Castarprijs, waarbij hij bij wijze van vergetelheid de structurele samenwerking van de VRT met de Financieel Economische Tijd voor beursberichtgeving op radio en televisie en de samenwerking die bepaalde radioprogramma's (De Zuidkant) ook met De Morgen geregeld opzetten, achterwege liet.

Van Mechelen reageert: ,,Ik heb er geen bezwaar tegen dat de VRT met bepaalde mediagroepen allianties smeedt. Alleen zal ik erop toezien dat die allianties open zijn. Het kan niet dat bepaalde mediagroepen het alleenrecht zouden krijgen om samen te werken met de openbare omroep.''

Tegen die achtergrond zijn de politiek uiterst gevoelige nieuwe voorstellen voor de VRT tot stand gekomen. Voor de Vlaamse Media Maatschappij (en aandeelhouders Roularta en De Persgroep) betekenen ze, in vergelijking met de huidige situatie, tweemaal winst. Eén: de VRT zal haar marktaandeel van de reclamekoek zien afkalven door de verplichte plafonnering van haar inkomsten uit reclame en -sponsoring. Die reclamestromen zullen bij andere media terechtkomen. Al betwist Van Mechelen dat die reclamestromen automatisch zouden terechtkomen bij de nieuw op te richten radiozenders. Volgens een studie naar de reclamestromen die zijn kabinet liet uitvoeren, zouden adverteerders die niet meer terecht zullen kunnen op Radio 1, in eerste instantie voor tijdschriften kiezen.

Twee: doordat de VRT op minder middelen zou kunnen rekenen, als de voorliggende plannen voor de beheersovereenkomst effectief door de Vlaamse regering goedgekeurd en door het parlement gestemd worden, wordt de omroep ook makkelijker te beconcurreren in programmatie. De VMM voert dan weer als argument aan dat er al jaren een scheeftrekking is door de subsidiëring van de VRT. Dat het blokkeren van de reclame-inkomsten van de VRT ook voor Vum Media, partner in de reclamewerving van de VRT, een serieuze streep door de rekening betekent, is voor De Persgroep mooi meegenomen. De Persgroep en de VUM voeren met respectievelijk Het Laatste Nieuws versus Het Nieuwsblad en Het Volk en De Morgen versus De Standaard een scherpe concurrentiestrijd op de krantenmarkt.

Bij de openbare omroep is er niet alleen ongerustheid over de financiële consequenties van het vijfjarenplan. ,,Zoals de teksten nu voorliggen, bepaalt de overheid mee wat we met de dotatie hoe moeten doen, zoals de 10 procent van de 2,2 miljard reclame-inkomsten die moeten worden geïnvesteerd in het Vlaams filmbeleid of de kwaliteitsversterking op Canvas met extra informatie- en duidingsprogramma's en een gedifferentieerd journaal'', aldus een bron uit VRT-kringen. Er wordt nu gehoopt en gelobbyd om hier en daar nog wat toegevingen te verkrijgen die de pil wat zouden vergulden. En wat met gedelegeerd bestuurder Bert De Graeve? Die verklaarde, toen de Vlaamse regering midden 1999 al aankondigde dat de VRT ,,reclame-arm'' zou moeten worden, dat hij ,,niet zou meedoen'' in een krimpscenario. Afwachten of de uiteindelijke beheersovereenkomst voor De Graeve, die met zijn curriculum vitae in de telecom- en mediawereld makkelijk de overstap naar een privé-bedrijf kan maken, nog voldoende uitdaging zal inhouden om te blijven.