BRUSSEL -- Europa heeft sinds deze week zijn eigen Enron. De val van Koninklijke Ahold legt de behoefte aan wijzigingen in het Nederlands bestuursmodel bloot. Maar het is maar één van de vele in het oog springende facetten van de casus Ahold.

Het geval Ahold won gisteren opnieuw iets aan spankracht. Diverse Nederlandse landelijke media waren afgelopen week al bekend met een brief ,,van een zeer bezorgde betrokkene'' waarin in grote lijnen werd gewaarschuwd voor wat Ahold drie dagen later bekendmaakte, meldt de NRC Handelsblad, aansluitend onder meer op een artikel in De Telegraaf van een dag eerder.

In de brief wordt onder meer melding gemaakt van het uitstellen van de publicatie van de jaarcijfers, een conflict van Ahold met zijn commissaris Deloitte & Touche en van het vertrek van topman Cees van der Hoeven en financieel directeur Michel Meurs.

Ook Ahold kreeg die bewuste vrijdag de anonieme brief onder ogen, maar nam geen maatregelen. Er kwam geen persmededeling of geen vraag tot schorsing van het aandeel. De handel in het koninklijk aandeel was die dag twee keer zo druk als gemiddeld. Ook de Nederlandse pers leek zich niet echt op het verhaal gestort te hebben, los van een telefoontje naar de persdienst waaruit geen verhaal volgde.

Uit een artikel in The Economist van gisteren blijkt dat Ahold in het weekeinde over een kredietlijn van 3,1 miljard euro onderhandelde bij vijf banken voordat het maandag vriend en vijand schokte met de mededeling dat de rekeningen met minstens 500 miljoen dollar waren bijgekleurd over 2001 en, vooral, 2002.

Wanneer werd de anonieme brief gepost? Donderdag of eerder? Ahold moet toch beseft hebben dat de kans op handel met voorkennis niet gering was. ,,Bestuurders treden in crisissituaties altijd op als goedwillende amateurs'', zegt een Nederlandse advocaat.

Was Ahold de pedalen kwijt of is er meer aan de hand? The Economist suggereert dat de problemen dieper zitten dan aangenomen wordt. Cees van der Hoeven, die in 1993 de Belg Pierre Jean Everaert opvolgde aan het hoofd van Ahold, presenteerde 23 kwartalen na elkaar groei met dubbele cijfers. Overnames speelden een belangrijke rol in die groei.

Toen uit de overnameballon lucht begon te lekken, kon Cees van der Hoeven blijkbaar niet toegeven dat Ahold niet in zo'n goede doen was. Schulden werden uit de balans gehouden, meerwaarden op sale and leaseback- operaties stijfden de winst, winst van nieuwe dochters werd verkocht als organische groei. Iedereen herinnert zich nog het incident met de grote verschillen in resultaat volgens de US Gaap en de Nederlandse Gaap.

Ahold leek een cultuur ontwikkeld te hebben van vrij agressieve boekhoudkunde om de winstgroei op het gewenste peil te houden.

Het Centre for Financial Research & Analysis in het Amerikaanse Maryland publiceerde in totaal zes rapporten over de omstreden boekhoudknepen bij Ahold. Het centrum ziet de eerste problemen al over het boekjaar 1999, meldde het in juni 2001.

Cees van der Hoeven, die dezer dagen op zijn ski's door het mondaine Oostenrijkse wintersportoord Lech zoeft, zei eerder deze week ,,niets verkeerds te hebben gedaan''. Pierre Jean Everaert, die acht jaar en acht maanden met Van der Hoeven heeft samengewerkt en in de Verenigde Staten woont, wil geen uitspraken doen. Everaert praat straks op de Trends CEO Summit over leiderschap en de rol van de CEO. Is de casus Ahold geen geknipt onderwerp om een mooie boom over op te zetten? ,,Ik zal daar omheen moeten fietsen'', zegt Everaert.

Over wat er precies fout liep, zal nog veel inkt vloeien maar het lijkt vast te staan dat het op verschillende terreinen fout zat, strekkende van Argentinië tot Scandinavië over de Verenigde Staten. US Foodservice, de overname van 3,6 miljard dollar die Ahold in 2000 in de markt van catering katapulteerde, scoort het hoogst.

De Amerikaanse dochter lijkt niet alleen kortingen te vroeg (upfront) geboekt te hebben, maar ze ook te hebben opgeblazen. Dat gebeurde ook al in 2001, blijkt uit de onverwachte vondst tijdens de controlewerkzaamheden over 2002 van commissaris Deloitte & Touch. Blijft enkel de vraag hoe onverwacht en waarom Deloitte de nu frauduleus gebleken cijfers van 2001 nog vrolijk aftekende.

Elke sector en elk bedrijf heeft zo zijn ,,gevoelige punten'', waar externe controleurs extra aandacht moeten voor hebben. In de detailhandel is dat de post kortingen. Momenteel staan verschillende distributeurs ter discussie. Dat is dan wel na de val van Enron die als ,,bijkomstig'' effect had dat Arthur Andersen, één van de big five commissarissen, verdween.

Anno 2003 weigert dus Deloitte, dat aardig wat distributeurs controleert, de boeken van Ahold af te tekenen. Zegt een specialist: ,,Commissarissen zijn voorzichtiger geworden na de val van Andersen. Het lijkt het einde van een gedoogbeleid, maar het probleem dat de gecontroleerde de controleur betaalt, blijft bestaan.''

Over de kwaliteit van de controle bestaan bovendien onnodig veel misverstanden. Wie met het vak een beetje vertrouwd is, weet dat het de juniors zijn die de ,,controlelijsten afpunten''. De partner zet zijn handtekening onder het rapport.

Bij US Foods zijn ondertussen ,,enkele'' inkopers op non-actief geplaatst na het ontdekken van de fraude. Het bedrijf was een beetje atypisch binnen Ahold en voelde zich ook zo behandeld. Foodservice sluit zich ondertussen voor buitenstaanders als een oester onder het motto loose lips, sink ships.

Of de man die ondertussen het roer bij Ahold voorlopig in handen heeft, orde op zaken kan stellen, is maar de vraag. Henny -- Hendrikus -- de Ruiter (69) heeft de reputatie ,,soms wat traag te reageren'', maar dat zou eigen zijn aan bestuurders. Voor De Ruiter, die de zwaarste bestuursmandaten in Nederland heeft (waaronder de controle over vier multinationals) is het de vijfde keer dat hij zwaar moet ingrijpen bij de uitoefening van een bestuursmandaat, wat hem niet goed afgaat. ,,Hij is aimabel en kan niet neen zeggen. Daarom wordt hij steeds tot bestuurder benoemd'', grapt Paul Frentrop van Déminor.

Ahold wil zo snel mogelijk een nieuwe topman benoemen. In de Nederlandse pers circuleert een handvol namen, waaronder die van twee Belgen: Frank Meysman, voorzitter van het voedingsmiddelenconcern Sara Lee/DE die onlangs zijn ontslag aankondigde bij de in Utrecht gevestigde groep en Luc Vandevelde (Ex-Promodès, Marks & Spencer). Twee Belgen, of net wat Ahold nodig heeft: een opération coup de poing.