camera closecorrect Verwijs ds2 facebook nextprevshare twitter video

recensie Geschiedenis

Her-story in plaats van his-story

Vrouwengeschiedenis verkoopt. Nieuwe boeken volgen elkaar snel op. Gaat het om innovatieve studies, of boeken die een graantje proberen mee te pikken? Met twee titels doen we de test.

is historicus aan de UGent, gespecialiseerd in gender

zaterdag 19 november 2022 om 3.25 uur

Werken aan het tapijt van Bayeux (circa 1850). print collector/getty

JANINA RAMIREZ
Femina. Een nieuwe geschiedenis van de middeleeuwen, via de vrouwen die daaruit zijn geschrapt
Prometheus, 429 blz., 35 €

MARYLÈNE PATOU-MATHIS
De onzichtbaar­heid van de vrouw. Van de prehistorie tot nu
Athenaeum, 296 blz., 24,99 €

Het aantal historische studies dat vrouwen centraal plaatst, suggereert een nieuwe trend in het boekenlandschap. Vrouwengeschiedenis heeft echter al een hele weg afgelegd. In de jaren 60 begonnen vrouwelijke historici het mannelijke karakter van hun discipline in vraag te stellen. Zowel de toegang tot hun beroep als de onderwerpen die bestudeerd werden, waren een mannelijk monopolie. Mannelijke professoren bestudeerden ‘mannelijke’ onderwerpen zoals politieke en militaire processen – aspecten van het leven waar de ­invloed van vrouwen door maatschappelijke discriminatie bepekt was. Dankzij de tweede feministische golf groeide de noodzaak om studies over de geschiedenis van vrouwen te schrijven. Heel wat vrouwelijke historici maakten deel uit van deze feministische ­beweging en streefden ernaar om met hun onderzoek naar het verleden emancipatie in het heden te stimuleren. Het was tijd voor ­her-story in plaats van his-story.

Denkkaders

Aanvankelijk was vrouwengeschiedenis een subversieve subdiscipline. Baanbrekend werk van vrouwelijke historici bleef vaak onderbelicht terwijl mannelijke historici als vanouds canonieke geschiedenis bleven schrijven over grote mannen met grote plannen. Het tegengestelde van wat beoogd werd, gebeurde: ­vrouwen bleven een aparte categorie binnen de universele, mannelijke geschiedenis. Ook vanuit de vrouwenbeweging zelf kwam kritiek. ‘Dé vrouw’ werd immers bestudeerd als een homogene categorie, zonder rekening te houden met andere identiteiten. Afro-Amerikaanse feministen wezen erop dat historische er­varingen van geprivilegieerde vrouwen gelijkgeschakeld werden met die van onderdrukte vrouwen van kleur, of dat die categorie nauwelijks aan bod kwamen in het onderzoek.

Ook heel wat onderzoeksgroepen vonden rond de jaren 80 dat het anders moest. Er werd te veel vertrokken vanuit het biologische concept ‘vrouw’ als theoretische basis voor studies. Uiteindelijk werd het concept van ‘gender’ geïntroduceerd, dat als sociaal-cultureel geslacht tegenover het biologisch geslacht werd geplaatst. Gender was bedoeld om na te gaan hoe samenlevingen betekenis gaven aan biologische verschillen en hoe die betekenissen evolueerden.

Rond de jaren 80 vonden onderzoeksgroepen dat het anders moest. Er werd te veel vertrokken vanuit het biologische concept ‘vrouw’ als theoretische basis

   • Reportage | In een vrouwelijke stad voelen mannen zich thuis

De Duits-Amerikaanse historica Gerda ­Lerner beschreef al in 1975 zes fasen in de vrouwengeschiedenis, die aantonen hoe het veld geëvolueerd is. In de eerste fase werd de ‘onzichtbaarheid’ van vrouwen in de geschiedschrijving louter vastgesteld en aangeklaagd. De tweede fase is de ‘compensatiegeschiedenis’. De vaststelling dat er in het verleden ook vrouwen waren, volstond al. Volgens traditionele criteria werden canonieke vrouwen naast grote mannen geplaatst. Cleopatra naast ­Augustus, Catharina de Grote naast Voltaire. Een variant is de ‘bijdragengeschiedenis’, waarbij opgemerkt werd dat heel wat vrouwen bijdroegen aan grote historische gebeurtenissen: zonder Hildegard von Bingen geen religieuze hervormingen in de middeleeuwen. Opnieuw bleven klassieke denkkaders om naar het verleden te kijken intact.

Pas in de vierde fase, de ‘onderdrukkingsgeschiedenis’, werd het mannelijke perspectief verlaten door te kijken naar ongelijke machtsverhoudingen tussen mannen en vrouwen. Hiervoor werd de term ‘patriarchaat’ geïntroduceerd, de ideologie die de onderdrukking van vrouwen legitimeerde. Problematisch was echter dat deze studies ‘hét patriarchaat’ als verklaring gebruikten zonder het patriarchaat zélf te verklaren. Zo krijg je een statisch beeld van vrouwen als slachtoffer in een onveranderlijk systeem. Fase vijf, ‘vrouwencultuur’, ontweek dit probleem door te kijken naar historische ervaringen van vrouwen zelf, binnen hun eigen netwerken en invloedssfeer.

Pas in de zesde fase, ‘vrouwen in geschiedenis’, werden volgens Lerner vrouwen én mannen in relatie tot elkaar bestudeerd om te verklaren waarom samenlevingen verschillende rollen en betekenissen geven aan mannelijkheid en vrouwelijkheid.

Aanklagen

Vrouwengeschiedenissen die vandaag verschijnen, hebben idealiter dus het meest ­gemeen met die recentste fase. Toch blijft De onzichtbaarheid van de vrouw van Marylène Patou-Mathis, bijvoorbeeld, teleurstellend hangen in onzichtbaarheidsgeschiedenis. Een derde van het boek klaagt de onzichtbaarheid van vrouwen in de prehistorie aan door uit te leggen dat archeologie als wetenschappelijke discipline in de 19de eeuw tot stand kwam en nog steeds worstelt met ingebakken stereo­types over de inferioriteit van vrouwen in ­domeinen als oorlogsvoering en religie. ­Boeiend, maar daardoor rest er weinig ruimte om uit te leggen dat de sociaal-economische rol van prehistorische vrouwen veel complexer was dan we lang voor ­mogelijk hielden. Dan slaagt een ander recent boek, Mevrouw Sapiens, er beter in om het verouderde beeld van de weerloze, kinderbarende verzamelaarster te veranderen naar dat van prehistorische vrouwen die mee jagen en ­cruciaal zijn voor het overleven van de groep. Zeker omdat ­Patou-Mathis het derde deel van haar boek ­reserveert om met zevenmijlslaarzen, van de oudheid tot de 20ste eeuw, ongenuanceerd uit te leggen hoe ‘dé vrouw’ zich tegen ‘hét ­patriarchaat’ heeft verzet.

Een valkuil die Janina Ramirez met Femina veel beter vermijdt. Hoewel haar boek bijna ­uitsluitend Angelsaksische voorbeelden gebruikt, en dan nog vooral koninginnen, abdissen, strijdsters, martelaressen en andere uitzonderlijke figuren die niet bepaald veel prijsgeven over de ervaringen van hun vrouwelijke lotgenoten die niet tot de elite behoorden, weet Ramirez heel wat vastgeroeste denkbeelden over vrouwen in de middel­eeuwen te ­nuanceren. Ze heeft ook aandacht voor de ­anonieme vrouwen achter het beroemd tapijt van Bayeux, vrouwelijke katharen én Margery Kempe. Deze vijftiende-eeuwse Engelse vrouw uit King’s Lynn schreef haar leven neer in een wonderbaarlijk manuscript: faillissementen, bevallingen, arrestaties, pelgrimstochten, lust naar andere mannen dan je echtgenoot … ­Werkelijk álles legde Margery vast, en zo gaf ze ons een waanzinnig boeiend beeld van het dagelijkse leven in de vijftiende eeuw.

Femina weet wel vaker te verrassen door ­innovatieve onderzoeksresultaten uit de archeologie, kunstgeschiedenis, literatuurwetenschap en sociale geschiedenis te gebruiken om middeleeuwse genderverhoudingen te ­reconstrueren. Daarmee toont Ramirez niet alleen aan dat heel wat middeleeuwse stereotypes onzin zijn, maar ook dat vrouwengeschiedenis nog steeds een bruisend en ­interdisciplinair veld is dat een breed lezerspubliek verdient.

Binnenland
  1. Juryleden in assisenzaken hebben voortaan recht op tien gratis sessies bij therapeut
  2. André Gyselbrecht mag straf thuis uitzitten
  3. Audit Vlaanderen licht Natuur en Bos door na afwijkende adviezen
  4. Uit het hart | Hoe het voelt om plots zonder alcohol in je lijf naar het leven te kijken
  5. Onthaalmoeder uit Zonhoven op non-actief gezet
  6. Drie (dodelijke) steekpartijen op één avond: heeft Brussel een ‘messenprobleem’?
  7. Staatssecretaris De Moor trekt naar de Raad van State om toch opvang in Jabbeke te organiseren
  8. Tussen 14 en 16 uur het licht en de muziek uit: nu ook ‘stille uurtjes’ in de supermarkt
  9. Nieuwe nationale vakbondsbetoging op 15 december
  10. Video Politie arresteert verdachte bestuurder die crashte na achtervolging op de Antwerpse ring
  11. Parket start onderzoek naar ‘naaktfoto’s in ruil voor examenvragen’ in Lier
  12. Zware ochtendspits tijdens eerste stakingsdag spoorwegen
  13. KattenRadar, de steun en toeverlaat van radeloze kattenbaasjes
  14. Vlaanderen stelt voedselstrategie voor: ‘Mooie aanzet, maar er moeten prioriteiten bepaald worden’
  15. Verdachte ‘uit drugsmilieu’ opgepakt voor dodelijke steekpartij in Sint-Gillis
  16. Twee doden en twee gewonden na verschillende steekpartijen in Brussel
  17. Kinderen die ouder verliezen, krijgen hogere toeslag
  18. België opnieuw op de vingers getikt: ‘Gevangenissen zijn dramatisch overbevolkt’
  19. Live proces 22/3 | Volg hier het proces over de aanslagen in Zaventem en Brussel

Niet te missen

LEES OOK

De podcasts van De Standaard

Niet te missen