camera closecorrect Verwijs ds2 facebook nextprevshare twitter video

Recensie Human Playground

Spelen met je leven

Bloed, zweet en tranen druipen van de Netflix-reeks Human playground. Voor die zesdelige documentaire portretteerde fotografe Hannelore Vandenbussche sport en spel in een brede waaier van culturen. Maar haar spelende mens lijkt vaak ook een stervende mens.

Door  Foto's 

zaterdag 1 oktober 2022 om 3.25 uur

Bij de kamelenraces in de Verenigde Arabische Emiraten zijn de jockeys vervangen door gemodificeerde boormachines die de zweep over de dromedarissen jagen.

‘Homo ludens’, luidt een Latijnse spreuk. De mens is in de eerste plaats een spelend ­wezen. Door dat gevoel werd de West-Vlaamse fotografe Hannelore Vandenbussche overvallen toen ze aan de zijde van fotograaf Jimmy Nelson de wereld rondreisde. Voor het project Before they pass away bezochten ze 36 inheemse stammen in zestien landen, van de Siberische ijsvlakten tot de tropische regenwouden in Papoea-Nieuw-Guinea. Maar hoe ver die ook uit elkaar lagen: allemaal bleken ze een belangrijke plek in hun cultuur te reserveren voor sport en spel.

   • Nog snel even op de foto

En dus trok Vandenbussche vanaf 2015 opnieuw de wereld rond, dit keer voor haar eigen project. In het fotoboek Human playground zou ze de aardbol schetsen als een speeltuin. Toen ze aankwam bij het Mexicaanse Tarahumara-volk, dat ultramarathons loopt om religieuze redenen, besefte ze dat er nog meer in zat: hun exploten vatten, vergde bewegende beelden. Het Nederlandse productiehuis Scenery koppelde de in Amsterdam wonende Vandenbussche aan regisseur Tomas Kaan, die de Netflix-documentaire Our planet op zijn cv had. De pilootaflevering die zij maakten voor Human playground, kon op de goedkeuring van Netflix rekenen. 31 sporten en spelen uit 22 landen later staat de reeks in zes delen op de streamingdienst en ligt Vandenbussches ­salontafelboek in de boekhandel.

‘Toen ik in Mongolië kinderen zonder zadel of bescherming zag ponyracen, vroeg ik me vooral af: waarom?’ Hannelore Vandenbussche Fotografe

Visueel komen beide verbluffend uit de hoek. In haar fotoboek toont Vandenbussche onder meer buzkashi, een ­Kirgizische sport waarbij ruiters een vorm van polo spelen met een geitenkarkas, maar ook de spektakelrijke Mexicaanse rodeo-tienkamp charreada. In de Verenigde Arabische Emiraten zoomt ze in op kamelenraces, waarbij de jockeys inmiddels vervangen zijn door gemodificeerde boormachines die de zweep over de dromedarissen jagen. Telkens neemt de beeldenreeks je mee in het strijdgewoel, tot je het zweet en het stof bijna kunt proeven.

Een jonge beoefenaar van charreada, een spectaculaire Mexicaanse rodeo-tienkamp.

De documentaire doet daar nog eens zestien sporten bovenop. Al moeten we ­eigenlijk ‘spelen’ zeggen: de term ‘sport’ komt in Vandenbussches fotoboek wel voor, maar lijkt opvallend afwezig in de documentaire. Een bewuste keuze, zegt de West-Vlaamse in een videogesprek. ‘Ik hoor het woord “sport” niet zo graag binnen het verhaal van Human play­ground. Mijn focus ligt niet zozeer op het spel dat mensen spelen, maar eerder op waarom ze het doen. “Spelen” zorgt vaker voor verbinding: het leert ons veel over de culturele context waarin het gebeurt.’

Stieren en steenarenden

Vandenbussche heeft zelf weinig actieve sportervaring. ‘Mijn familie nam me vaak mee als toeschouwer naar de Olympische Spelen en het voetbal, en ik ging wel naar de fitness. Maar dit project is niet ontstaan vanuit een eigen passie voor sport. Het komt eerder uit verwondering. Toen ik in Mongolië kinderen zonder zadel of bescherming zag ponyracen, vroeg ik me vooral af: waarom? De gids vertelde me toen dat het een traditie was: het gaat niet over winnen of verliezen. Het is een beproeving die de kinderen moeten doorstaan.’

Human playground wordt dan ook ­gekenmerkt door een antropologische aanpak. Terwijl programmamakers als Tom Waes zouden kiezen voor participatie, schetsen Kaan en Vandenbussche sport en spel alsof ze een natuurdocumentaire over paringsdansen draaien – daar gaat de onderzoeker ook niet plots meedoen. Vandenbussche noemt Planet earth van de BBC ook als een belangrijke inspiratiebron.

Alleen al om acteur Idris Elba in de voice-over ‘fierljeppen’ te horen uitspreken, zou u moeten kijken

De spelen worden gegroepeerd rond zes thema’s. Eén aflevering gaat over mensen die perfectie nastreven, met klifduikers die zich 41 meter hoogte in relatief ondiep water storten. Een andere brengt spelen in beeld die in een religieuze context zijn ingebed, zoals de ­Tarahumara die lopen voor een gunstige oogst. Activiteiten als savika in Madagascar vormen overgangsrites: jongens worden beschouwd als mannen eens ze een levensgevaarlijke worstelpartij met een stier overleefd hebben. Anderen zijn dan weer een codificatie van nuttige vaardigheden, zoals de Kirgiziërs die ­jagen met steenarenden. Voor sommigen, zoals de deelnemers aan de Marathon des Sables in de Sahara, is ‘spel’ een manier om hun pijngrens te verleggen. Nog andere spelen lijken dan weer vooral te bestaan om een grotere industrie in stand te houden – daarbij schuiven Kaan en Vandenbussche zowaar de Vlaamse duivensport naar voren.

Een man met een geamputeerd been speelt voetbal in Nigeria.

Behalve de beelden is het vooral die thematisering die de grote troef vormt van Human playground. De parallellen die Vandenbussche en Kaan trekken, zijn onbevreesd en trefzeker. E-sports en duivensport worden naast elkaar ­geplaatst als ‘big business’-spelen waarvan de beoefenaars niet goed meer ­weten waarom ze het doen. De Donga-stokgevechten tussen dorpen in Ethiopië hebben met de Friese fierljeppers gemeen dat tradities die strikt genomen hun nut verloren zijn – zoals beekspringen en primitief knuppelen –, in leven gehouden worden door er een spel van te maken. Een grijzende Kirgies raakt nog de mooiste rode draad aan, terwijl hij de arend knuffelt die hij net op een nietsvermoedende haas heeft afgestuurd. ‘Wie niet speelt, wordt snel oud.’

Adrenalinejunkies

De reeks wordt van een voice-over voorzien door Idris Elba. Alleen al om de ­acteur uit onder meer Beasts of no nation en Luther ‘fierljeppen’ te horen uitspreken, zou u moeten kijken. Maar zijn warme stem verleent ook gravitas aan gemeenplaatsen als ‘We spelen om te ­leren, om ons innerlijke zelf te verkennen en te groeien’. Vaak staat ze ook in voor pathos. ‘Eén verkeerde duik kan ­fatale gevolgen hebben’, ‘De berg­beklimmers zien hun angst voor de dood onder ogen’, ‘Perfectie betekent: overleven’: Elba laat geen kans onbenut om in de verf te zetten hoe gevaarlijk sommige spelen wel zijn. Ook Parijs-Roubaix wordt voorgesteld alsof er jaarlijks vier doden vallen – zo ver gaan zelfs de Vlaamse wielerkranten niet wanneer de koorts om de ‘Hel van het Noorden’ toeslaat.

De Donga-stokgevechten in Ethiopië waren van oorsprong een manier om een vrouw voor zich te winnen, of om conflicten uit te vechten.

Twee zaken in de reeks wringen. ­Elba declameert ergens dat ‘waar je ook geboren bent, wie je bent of hoe je eruitziet: wij mensen houden altijd van spelen’. Maar dat geldt kennelijk vooral voor mannen. Vandenbussche en Kaan portretteren een flink aantal indrukwekkende en inspirerende vrouwen, maar vaak vervullen zij een pioniersrol in een spel dat voor en door mannen bedacht is. Dat vrouwen pas sinds kort – en in veel gevallen nog niet – mogen spelen, blijft een pijnlijke vaststelling.

Wie Mathieu, een Franse beoefenaar van course landaise, hoort verklaren waarom hij zo lang mogelijk in het pad van een aanstormende stier blijft staan, zou hem liefst een mep verkopen

Maar de meest wrange noot is hoe lichtzinnig sommige mensen met het leven omgaan voor hun ‘spel’. Wanneer we bij de Malagassische stierenworstelaars benen zien verbrijzelen onder gejuich van de omstaanders, kan dat nog een exponent zijn van een samenleving waarbij dood, kwetsuur of verminking nog veel meer deel uitmaken van het ­reguliere leven – bovendien wordt het spel hen opgelegd door culturele voorschriften. Maar wie Mathieu, een Franse beoefenaar van course landaise, hoort verklaren waarom hij zo lang mogelijk in het pad van een aanstormende stier blijft staan, zou hem liefst van al een mep verkopen. ‘Pas als we het gevaar opzoeken, ontdekken we het belang van het leven.’ Niet veel later wordt hij met een nekbrace afgevoerd in een ziekenwagen, nadat een handvol omstaanders hún leven hebben moeten riskeren om hem te redden van een stier.

Rendierraces in Finland, een indrukwekkend spel van mens en dier.

‘Dit is het enige moment dat ik écht voel dat ik leef’, horen we verschillende mensen beweren in Human playground, en steevast bij de gevaarlijkste sporten. Dan ontstaat de vraag of we echt naar beoefenaars van een spel zitten te ­kijken, dan wel naar ontspoorde adrenalinejunkies. Vandenbussche zelf valt er zich geen buil aan. ‘Als verhalenverteller ga je op zoek naar unieke spelen – dan zit er wel een goed verhaal in die extremen. Ik vond het vaak ook inspirerend hoeveel kracht en levenslust ze putten uit iets dat zo gevaarlijk is.’

Die verhalen zitten zeker ook in ­Human playground. De Nederlandse Kiki werd ooit het slachtoffer van een aanranding en doet nu aan ijsduiken, waarbij ze zo lang onder water blijft dat ze bijna bewusteloos valt. De Amerikaanse Amy loopt de Marathon des Sables met een beenprothese. De Franse Clementine, wier vader omkwam bij een Himalaya-expeditie, beklimt de Mont Blanc. Het zijn mensen die niet in duel gaan met anderen – zoals we de meeste spelen kennen – maar met de natuur en hun lichaam.

Hun doel is niet winnen of verliezen, maar de controle over hun leven grijpen. Een hogere inzet kan een spel haast niet hebben.

Human playground is te zien op Netflix. Het fotoboek is beschikbaar in de boekhandel.

Niet te missen

LEES OOK

De podcasts van De Standaard

Niet te missen