Europees Commissievoorzitter Ursula von der Leyen las woensdagochtend haar State of the Union voor in het Europees Parlement in Straatsburg. De verwachtingen waren hooggespannen met de woekerende energiecrisis en de oorlog in Oekraïne. Een aantal opvallende punten uit haar toespraak.

• Ursula von der Leyen, gekleed in blauw en geel, beschouwt de oorlog in Oekraïne als een gevecht van ‘autocratie tegen democratie’. De oorlog was het eerste onderwerp dat ze aansneed tijdens haar toespraak. ‘Het gaat om Oekraïne. Maar het gaat ook om waar de Europese Unie voor staat: vrijheid, democratie, mensenrechten, de rechtsstaat en alle waarden waarop onze Unie is gegrondvest.’ Von der Leyen heeft er vertrouwen in dat Rusland het onderspit zal delven in het conflict. ‘Poetin zal falen, Oekraïne en Europa zullen het halen’, zei ze. ‘Moed heeft een naam en die is Oekraïne.’

• De Commissievoorzitter kondigde aan dat ze naar Kiev afreist voor een gesprek met president Zelenski. Zijn vrouw, Olena Zelenska, woonde de zitting in het parlement bij. Von der Leyen wil het met Zelenski onder meer hebben over de integratie van Oekraïne in de Europese interne markt. ‘Niet alleen Oekraïne, maar ook Moldavië en Georgië maken deel uit van onze familie.’

• Europa heeft al voor meer dan 19 miljard euro financiële bijstand aan Oekraïne verstrekt, de militaire steun niet meegerekend. Specifiek voor het onderwijs in Oekraïne is honderd miljoen vrijgemaakt. ‘De toekomst van Oekraïne begint in de scholen’, zei Von der Leyen.

Winsten afromen

• Het afromen van de winsten van energiebedrijven die elektriciteit tegen een lage kostprijs produceren, moet voor de lidstaten van de Europese Unie meer dan 140 miljard euro vrijmaken om de impact van de hoge energieprijzen te verzachten.

• Het was al bekend dat de Commissie een plafond (‘cap’) zal voorstellen op de winsten die bedrijven maken die elektriciteit produceren uit bijvoorbeeld duurzame energie en kernenergie. De details van het voorstel worden later voorgesteld, maar volgens Von der Leyen moet de ingreep 140 miljard euro opleveren.

• Van de grote olie-, gas- en steenkoolbedrijven wordt een ‘crisisbijdrage’ verwacht, zei de Commissievoorzitter. ‘Dit zijn allemaal noodmaatregelen en tijdelijke maatregelen waar we aan werken, zoals ook onze discussies over prijsplafonds.’ Over die laatste maatregel gaf ze nog geen details.

• Von der Leyen zei wel dat ze de impact van de gasprijs op de vorming van de elektriciteitsprijs wil verminderen. Ze stelde een ‘diepgaande en omvangrijke hervorming’ van de elektriciteitsmarkt in het vooruitzicht. Energiebedrijven die met financiële problemen kampen, zullen op steun kunnen rekenen. In oktober zal de Commissie daarom een hervorming van de tijdelijke kaderregeling voor staatssteun voorstellen.

Kritieke grondstoffen

• Om te vermijden dat de Europese Unie voor kritieke grondstoffen als lithium en zeldzame aardmetalen afhankelijk wordt van derde landen zoals ze dat was en is voor olie en gas, moet het handelsbeleid van de Europese Unie een boost krijgen. Von der Leyen wil daarom werk maken van de ratificatie van de akkoorden die al met Chili, Mexico en Nieuw-Zeeland afgesloten werden en wil de onderhandelingen met Australië en India een nieuwe impuls geven.

• ‘Lithium en zeldzame aardmetalen vervangen gas en olie als middelpunt van onze economie. Tegen 2030 zal de vraag vervijfvoudigd zijn’, zei Von der Leyen ook. ‘Dat is een goed teken, want het betekent dat onze Europese Green Deal snel vooruitgaat. Het minder goede nieuws is dat één land de markt domineert.’ Daarmee verwees ze naar China. Bijna 90 procent van de zeldzame aardmetalen en 60 procent van het lithium wordt in China verwerkt.

• Von der Leyen lanceerde het voorstel om een EU-waterstofbank op te richten.

• Met een nieuwe verordening voor grondstoffen wil de Commissie garanderen dat de EU toegang blijft hebben tot noodzakelijke grondstoffen. ‘Wanneer de bevoorrading in gevaar komt, zullen we strategische reserves aanleggen’, zei Von der Leyen. ‘We weten dat deze aanpak kan werken. Vijf jaar geleden lanceerde Europa een alliantie voor batterijen. Binnenkort zal twee derde van de batterijen die we nodig hebben in Europa worden geproduceerd.’

• Kritieke grondstoffen verwerken is één zaak, de leveringen veiligstellen een andere. Daarvoor wil de Commissie zich beroepen op het handelsbeleid van de EU. ‘Nieuwe partnerschappen zullen niet alleen onze vitale belangen centraal stellen, maar ook onze waarden. Met gelijkgestemde partners kunnen we handel drijven die de rechten van werknemers centraal stelt en waarbij de hoogste milieustandaarden gelden’, aldus Von der Leyen. ‘Daarom moeten we onze banden met betrouwbare landen en met belangrijke groeiregio’s updaten.’

• ‘De opvang van Oekraïense vluchtelingen zoals we die nu kennen, mag geen uitzondering zijn’, zei Von der Leyen. ‘Democratieën moeten constant het vertrouwen van de burger hebben. Het systeem van onze Unie moet solidariteit altijd mogelijk maken. Ik wil een Europa waar waardigheid en respect overheersen. We hebben een sterk en gegroepeerd Europa nodig.’

• De Europese Commissie wil het democratische bestel in de Unie beter beschermen. Zowel de aanvallen van buitenlandse mogendheden als de aantasting van de democratie door binnenlandse krachten, bijvoorbeeld de beknotting van de rechterlijke macht, wil ze feller bestrijden. De EU beschikt al over instrumenten om buitenlandse investeringen in Europese bedrijven te screenen op veiligheidsrisico’s. ‘Als we dat voor onze economie doen, moeten we dan niet hetzelfde doen voor onze waarden?’, vroeg Von der Leyen retorisch.

• Met een wetgevend pakket ‘Verdediging van de democratie’ wil de Commissie heimelijke buitenlandse invloed en schimmige financieringsstromen aan het licht brengen. ‘Van geen enkele autocratie zullen wij accepteren dat zij met haar Trojaanse paard onze democratieën van binnenuit aanvalt’, zei Von der Leyen.

Wist je dat je ook zonder abonnement elke maand 3 betalende  plus-artikels kunt lezen?

Meld je aan en lees gratis ›

Vul je e-mailadres en wachtwoord in