‘God save the Queen’: zo omarmde de popcultuur Elizabeth
  Foto:  afp

Elizabeth werd geacht tijdloos te zijn en dus niet in popcultuur op te duiken. Maar dat deed ze wel, zij het na een lange aanloop. Pas na haar zeventigste kon ook de vrouw onder de kroon worden afgebeeld.

Natuurlijk was het een schok toen de Sex Pistols in het jubileumjaar 1977 ‘God save the queen’ uitbrachten. De Britse koningin was al jaren de meest afgebeelde vrouw ter wereld, maar was dat uitsluitend in nieuwsbeelden. De koningin werd niet uitgebeeld, afgebeeld of bezongen in populaire cultuur. Het was niet verboden: de Duitse kunstenaar Gerhard Richter had in 1966 al twee litho’s gemaakt met haar beeltenis. Het werd gewoon niet gedaan. Zelfs Andy Warhol, die alle bekende hoofden van zijn tijd ooit in zeefdrukken vereeuwigde, wachtte tot 1985 om dat ook met Elizabeth te doen.

‘God save the Queen’: zo omarmde de popcultuur Elizabeth
Het duurde tot 1985 voor Andy Warhol haar durfde te portretteren.  Foto:  getty

   • Sex Pistols willen ‘God save the queen’ opnieuw uitbrengen

De gangbare verklaring is dat het protocol toen meer in acht werd genomen dan nu, omdat de koningin ‘pre-popcultuur’ was. Dat klopt maar ten dele. De explosie van popmuziek en televisie moesten nog beginnen toen ze in 1952 de troon besteeg. Maar de jonge koningin wist dat televisie haar medium was. Haar huwelijk was in 1947 live uitgezonden op de radio, maar de paar gefilmde sleutelmomenten werden wekenlang herhaald in bioscopen en op tv.

Winston Churchills kabinet en aartsbisschop Geoffrey Fischer wilden geen camera’s in Westminster Abbey voor de kroning in 1953. Churchill vreesde dat een overdaad aan goud en hermelijn de bevolking tegen de monarchie in het harnas zou jagen, in een land waar suiker en vlees al van tijdens de oorlog gerantsoeneerd waren; de aartsbisschop vreesde dat een tv-uitzending afbreuk zou doen aan de mystiek van de monarchie. ‘Wel, het kabinet wordt niet gekroond, ik wel’, was haar laconieke antwoord. 52 procent van de Britten bekeken de kroning live.

Swastika als oog

Elizabeth was toen pas 27, haar biografe Tina Brown beschrijft haar als een ‘it girl’. Een jonge vrouw viel altijd in positieve zin op tussen de donkere pakken en uniformen. Toen ze op staatsbezoek in 1961 danste met president Kwame Nkrumah, gingen de foto’s de wereld rond. Het was bedoeld als teken aan de nieuw onafhankelijke Afrikaanse landen dat zij hun leiders als haar evenknie zag, zodat die voormalige kolonies in het Gemenebest zouden blijven. In de Verenigde Staten, waar zwarte vrouwen en veel zwarte mannen in praktijk pas door de Voting Rights Act van 1965 konden stemmen, vestigde die foto het beeld van het Verenigd Koninkrijk als een vooruitstrevend land qua burgerrechten.

Maar al stond haar beeltenis op theemokken en pondbiljetten, Elizabeth dook niet op als personage in tv-fictie, films of songs. Tot ‘God save the queen’, dus, in het jaar dat ze haar zilveren jubileum vierde. Jamie Reed, die de hoes ontwierp, nam een van de officiële foto’s voor dat jubileum, scheurde haar ogen en mond weg en verving die door de titel van de song en de naam van de band.

Reed, die eerder het radicale magazine Suburban press had opgericht, maakte een nog provocerender versie. Daarin kreeg de koningin een veiligheidsspeld door de mond en swastika’s als ogen, in lijn met John Lydons tekst ‘God save the queen, her fascist regime’. De BBC weigerde de single te draaien, maar die klom wel tot nummer twee in de hitlijsten, gedragen door het algemeen ongenoegen: Groot-Brittannië werd in de jaren 70 geteisterd door galopperende inflatie, werkloosheid, stakingen, stroomtekorten en meer. De grootse feesten voor het jubileum werden het symbool van de groeiende ongelijkheid in het land.

   • Punk is niet dood

Blote kont

Het taboe om Elizabeth als personage te gebruiken, was nu wel doorbroken in de satirische poppenshow Spitting image, die van 1984 tot 1996 liep op ITV, tussen politici als Margaret Thatcher, Ronald Reagan, Saddam Hoessein en George Bush sr. In komedies als The naked gun tackelt Frank Drebin, gespeeld door Leslie Nielsen, haar tijdens een buffet. Interessant genoeg zijn zowel Nielsen als Mike Myers, die de koningin zijn blote kont laat zien in Goldmember, allebei Canadezen; bij Amerikanen ligt kritiek op de Britse vorstin, laat staan grappen over haar, nog steeds veel moeilijker.

John Lydon zette de deur dan wel open om de koningin uit te lachen of te beschimpen, hij nuanceert de tekst al jaren. ‘Als ik zing “she ain’t no human being”, dan bedoel ik dat ze een symbool is voor het establishment. En daar mag ik als belastingbetaler kritiek op hebben. Iedereen veronderstelt dat ik iets tegen de koninklijke familie heb als mensen, maar dat is niet zo. Ik ben zelfs trots op de koningin.’ Hij zit daarmee op dezelfde lijn als Gerhard Richter, die in Elizabeth I en Elizabeth II op basis van een krantenfoto wazige portretten maakte. ‘Elizabeth werd in de jaren 60 vanuit linkse hoek aangevallen; ze was voor mij hét symbool van een publieke figuur die om ideologische redenen werd bekritiseerd, niet om wat ze deed of niet deed.’

Een volgende omslag kwam er met de dood van prinses Diana in 1997. Aanvankelijk stond de koningin weer in het oog van de storm: zij was de ijskoningin die niet meteen naar Londen terugkeerde vanuit Balmoral om de rouwende massa toe te spreken, het was haar schuld dat de vlag op Buckingham Palace niet halfstok hing.

‘God save the Queen’: zo omarmde de popcultuur Elizabeth
Helen Mirren als Queen.  Foto:  rr

Stephen Frears maakte in 2006 The Queen over die dagen, met Helen Mirren als de koningin. De film begint als een satire waarin de koninklijke familie te kijk wordt gezet als een vermolmd instituut dat geen voeling meer heeft met de maatschappij. Halverwege schakelt de regisseur over naar de koningin die haar officiële functie moet zien te verzoenen met haar rol als moeder, grootmoeder en schoonmoeder en haar rouw. Frears, een bekende republikein, kreeg kritiek omdat hij pr voor de koninklijke familie had gefilmd. Mirren kreeg lof en prijzen voor de complexe vertolking. De koningin en het hof speelden het slim: ze gaven geen commentaar op de film, maar gaven die wel officieus hun goedkeuring door zowel Mirren als Frears op de thee te vragen.

   • Onder het ijs van de koningin

Na de begrafenis van Diana kreeg de koningin geleidelijk aan lof omdat ze in eerste instantie had gekozen om bij haar kleinzonen te zijn, toen 15 en 12. ‘Het was de eerste keer dat ze familie boven de monarchie plaatste’, schreef Brown. Het was inderdaad moeilijk om haar als moeder voor te stellen in fictie, zoals sindsdien in ontelbare slappe tv-films over Diana of Kate Middleton is gebeurd, omdat Elizabeth nooit een actieve moeder kon zijn met haar eigen kinderen, die op kostscholen werden opgevoed.

‘God save the Queen’: zo omarmde de popcultuur Elizabeth
Je kunt het zo gek niet bekijken of er bestaat merchandise van.  Foto:  g

Cruisen in Land Rover

Het beeld van de koningin als gewone vrouw is sindsdien alomtegenwoordig geworden. De kunstenares Alison Jackson, bekend om foto’s en filmpjes met lookalikes van beroemde personen in alledaagse situaties, zijn een goed voorbeeld. Jackson beeldt de koningin af, terwijl ze de vaat doet of de corgi’s te eten geeft. In de video voor ‘Anniversary’ van Duran Duran, waarin dubbelgangers opduiken van Daniel Craig, Lady Gaga en een jongere versie van de groep, feest de Queen vrolijk mee met de sterren in een casino.

Enig venijn is daarbij niet te vinden. ‘Ze is een mens’, zegt Jackson. ‘Ze doet wat mensen doen: ze leest, ze rijdt in haar Land Rover, ze maakt haar handen vuil – ze is eigenlijk vrij jongensachtig. Ze is geen diva, ze komt over als een gewone vrouw, wat ze natuurlijk niet is.’ De foto die ze van de ‘koningin’ op de wc maakte, is haar minst bekende. ‘Geen enkele krant heeft hem gepubliceerd, zij zit zelden in overzichten, terwijl mijn andere ensceneringen van haar overal opduiken.’

‘God save the Queen’: zo omarmde de popcultuur Elizabeth
Claire Foy in The crown.  Foto:  rr

Een ondeugende koningin, die op de openingsceremonie van de Olympische Spelen met James Bond toekomt door uit een vliegtuig te springen; dat kan nog net. Maar anno 2022 regeerde het beeld van de koningin als gewone vrouw met een ongewone job. De Netflixserie The crown, net als The queen geschreven door scenarist Peter Morgan, zette die visie op punt. Politieke crises, sputterende economie en sociale onrust staan er op gelijke voet met de romantische strubbelingen van familieleden, kinderen die ongelukkig zijn op school of in hun taak of echtscheidingen. Omdat de koninklijke familie ondanks de tabloids haar privéleven zeer goed weet te beschermen, is een groot deel giswerk en dus fictie. Maar nog niet zo lang geleden was fictie over Elizabeth not done.

Wist je dat je ook zonder abonnement elke maand 3 betalende  plus-artikels kunt lezen?

Meld je aan en lees gratis ›

Vul je e-mailadres en wachtwoord in