Tijdens haar bewind zag Queen Elizabeth (1926-2022) een imperium en een instituut aftakelen waarvan ze de laatste behoeder was. Haar dood laat een land en een familie in verwarring achter.

‘Ze is standvastig en volledig opgetrokken uit plichtsbesef.’ Het zijn woorden die steeds terugkomen als Queen-watchers én gewone Britten gevraagd wordt waarom koningin Elizabeth II zeven decennia lang de meest populaire Windsor is geweest.

Begin juni nog vierden de Britten vier dagen lang haar zeventigjarige jubileum. Londen zag zwart van het volk en in het hele land werd gegeten en gedronken op het lange leven van de geliefde koningin. Na al die jaren zat er helemaal geen sleet op Elizabeths populariteit. Integendeel. Hoe ouder en brozer ze werd, hoe meer ze op handen werd gedragen. Dat ze al die jaren een toonbeeld van ernst en professionaliteit was geweest – ze was totaal toegewijd aan haar job – konden de Britten bijzonder appreciëren.

‘Ze wist donders goed wat haar te wachten stond toen ze koningin werd’, vertelde een feestvierder aan De Standaard. ‘Maar nooit heeft ze geklaagd over het leven dat ze verplicht was te leiden en dat kan niet van alle leden van de familie gezegd worden.’ Niemand kon zich het land ook voorstellen zonder de Queen. Voor de meeste Britten was ze er altijd geweest.

Dat ze ooit op die troon zou zitten, stond nochtans niet in de sterren geschreven. Bij haar geboorte op 21 april 1926 was ze slechts de derde in rij voor de troonopvolging, na haar oom, de latere Edward VIII, en haar vader. Er was zelfs geen reden om aan te nemen dat Elizabeth ooit aanspraak zou kunnen maken op de troon, omdat iedereen ervan uitging dat haar oom zou trouwen en kinderen krijgen. Die zouden allemaal hoger op de opvolgingslijst komen.

In 1936 werd hij inderdaad koning, maar nog datzelfde jaar deed hij troonsafstand om te kunnen trouwen met de Amerikaanse Wallis Simpson, een gescheiden socialite. Daardoor moest Elizabeths vader plots koning worden en omdat Edward geen kinderen kreeg, kwam voor Elizabeth de troon almaar dichterbij. Het verhaal gaat dat Elizabeth vurig hoopte dat ze nog een broer zou krijgen, waardoor het kroontje aan haar voorbij zou gaan.

Maar dat gebeurde niet. Toen haar vader overleed op 6 februari 1952 – veel vroeger dan verwacht, was de troon voor Elizabeth. Een dag later werd Elizabeths Proclamation of Accession uitgesproken. De kroningsplechtigheid zelf vond pas een jaar later plaats, op 2 juni 1953 in Westminster Abbey. Elizabeth werd niet alleen koningin van het Verenigd Koninkrijk, maar ook van 32 landen van het Britse Gemenebest. En ze kwam aan het hoofd van de Anglicaanse Kerk. Vanaf dat moment primeerde het belang van het koninkrijk. Op haar 21ste had ze de Britten al beloofd ‘haar hele leven, of het nu lang of kort is, ten dienste van het volk te staan’.

   • Camilla mag koningin worden

Piepjong op troon

De jonge koningin erfde een land dat zich nog altijd aan het herstellen was na de Tweede Wereldoorlog. Basisproducten als thee, boter en suiker waren alleen op de bon verkrijgbaar. Er waren geen autosnelwegen en supermarkten, de doodstraf werd uitgevoerd door ophanging. Engeland was nog een echte standenmaatschappij, met diepe armoede in lagere klassen.

De wereld werd geleid door staatshoofden die de Tweede Wereldoorlog hadden gewonnen. Haar eerste premier was Winston Churchill. In de VS was Harry Truman president en Jozef Stalin was nog aan de macht in de toenmalige Sovjet-Unie. Maar het waren alle drie oude mannen geworden, terwijl aan het hoofd van het Gemenebest plots een jonge vrouw van amper 25 jaar kwam te staan. Haar koninkrijk had op dat moment wel nog de omvang van een wereldrijk. India was dan wel onafhankelijk geworden, maar belangrijke delen van Afrika (Zuid-Afrika en Kenia) en de Caraïben (Jamaica) waren dat nog niet.

Elizabeth heeft de totale omwenteling van de wereld en van het VK vanop de eerste rij meegemaakt. Premiers kwamen en gingen. De Queen zag haar land vreemde bochten maken. Tijdens haar regeerperiode werd een oorlog uitgevochten met Argentinië en stapte het land in én uit de Europese Unie. Van die Brexit is het land nog altijd aan het bekomen. Wat ze daar zelf precies van dacht, weten heel weinig mensen. Al die jaren bleef ze vooral een enigma.

Disfunctioneel gezin

Toen ze vijftig jaar op de troon zat, zei ze dat ze het als haar taak zag ‘haar land door de veranderde tijden te leiden’. ‘Verandering is een constante geworden, het vraagt almaar meer discipline’, bekende ze. Maar daaraan had ze dus, tot op het laatste moment, geen gebrek. Deze week ontving ze in Balmoral, haar kasteel in Schotland, Boris Johnson en Liz Truss. De eerste om zijn ontslag aan te bieden, de tweede om de nieuwe premier te worden. Met Truss kwam de teller op vijftien premiers die ze mocht verwelkomen tijdens haar regeerperiode.

Ook haar familie ontsnapte niet aan al die ingrijpende veranderingen. Terwijl de eerste twintig jaar nog relatief rustig verliepen, werd de buitenwereld almaar opdringeriger. De koninklijke familie werd een onophoudelijke bron van nieuws. Aanvankelijk wilde Elizabeth de wereld wel een inkijk geven in haar gezin. In 1969 kreeg de BBC de toelating om het koninklijk gezin een jaar lang te volgen. De Britten zagen de koningin, haar man en de kinderen ook maar gewone mensen waren die graag barbecueden en in de tuin werkten. De film werd verschillende keren uitgezonden, maar acht jaar later vond de Queen het welletjes en verdween hij achter slot en grendel. Pas sinds vorig jaar dook hij opnieuw (illegaal) op.

Het typeerde de koningin. Ze verafschuwde te veel publiciteit. Maar toch werd die vanaf de jaren tachtig alleen maar groter. Daar speelde de komst van Lady Di een belangrijke rol in. In 1981 huwde Diana met kroonprins Charles. Het huwelijk werd een onuitputtelijke bron van roddels. Het werd steeds duidelijker dat Elizabeth aan het hoofd stond van een erg disfunctionele familie. Omdat ze zo bezig was met haar rol als staatshoofd, was ze niet bepaald de meest warme en toegankelijke moeder. Charles had zijn problemen, maar vergeleken bij de strapatsen van prins Andrew – haar lievelingszoon – verzonken die in het niets.

Ze hield ook tot op het laatst de touwtjes strak in handen. Hoewel Charles en zijn zoon William de laatste jaren iets meer inspraak kregen, bleef zij het laatste woord hebben. Dat de andere leden van de familie het daar best moeilijk mee hadden, blijkt uit The palace papers, het boek dat Tina Brown dit jaar publiceerde over de Windsors. De voormalige hoofdredactrice van The New Yorker sprak daarvoor met 120 insiders en die schetsten vaak een ontluisterend beeld van de frustraties en intriges in de familie.

   • Ook na deal blijft donkere schaduw Andrew boven koningshuis hangen

Koel tot in de kist

In 1992 beleefde de Queen haar ‘annus horribilis’. Drie van haar vier kinderen zagen hun huwelijk stranden. Vooral de breuk van Charles en Diana was wereldnieuws. En toen brandde ook nog Windsor Castle gedeeltelijk af. Maar echt in de problemen kwam ze vijf jaar later, toen prinses Diana verongelukte. De Queen werd onverschilligheid verweten, omdat ze haar vakantie in haar buitenverblijf in Schotland voortzette. De Britten zagen daarin het bewijs dat de koningin haar ex-schoondochter minachtte tot in de kist. Pas vijf dagen later, bij haar terugkeer in Londen, sprak ze de natie toe. Het was premier Tony Blair die haar ervan overtuigde de toespraak te houden. Hij redde op dat moment haar koningschap.

Maar uiteindelijk kwam ze de commotie snel te boven. Met het klimmen der jaren werd ze alleen maar populairder. Maar met familie bleef het bergaf gaan. Misschien is die op dit moment wel dieper verdeeld dan ooit. De voorbije twee jaar werd duidelijk hoe diep prins Andrew in de modder van het Epstein-schandaal zat. Hij moest zijn prinselijke taken afgeven. En dan was er nog de Megxit, het vertrek van prins Harry – haar geliefde kleinzoon – en zijn vrouw Meghan Markle. De beschuldigingen van racisme in de familie kwamen hard aan en de wonden zijn allesbehalve geheeld. De voorbije weken stonden de tabloids weer vol over het feit dat Harry en zijn broer William niet meer met elkaar spreken. Ook met zijn vader – de nieuwe koning – wil Harry geen contact meer hebben.

Prins William koning?

De toekomst van de monarchie ziet er dan ook niet zo goed uit. Charles is niet populair. Nauwelijks de helft van de Britten geeft hem een goed rapport. In Schotland kan hij op nog minder steun rekenen. De vraag is of de Britten de nieuwe koning in hun harten willen sluiten. Nu al zeggen veel Britten dat hij de troon zo snel mogelijk aan prins William moet doorgeven.

De schandalen binnen de familie hebben nooit afgestraald op de koningin. Zij stond ver boven elke controverse. Dat kan niet gezegd worden van Charles. Hij trekt nog altijd schandalen aan. Er loopt nog altijd een onderzoek naar een van zijn liefdadigheidsinstellingen, The Prince’s Foundation. Het hoofd van deze stichting zou een Saudische gulle schenker een Brits paspoort in het vooruitzicht hebben gesteld.

   • Gift van Bin Ladens bezorgt prins Charles rode kaken

Ook zijn politieke voorkeuren zijn veel breder bekend dan die van de Queen. Charles is erg begaan met het milieu en de klimaatverandering, maar veel Britten vinden zijn activisme hypocriet. De jongste maanden lag hij weer onder vuur omdat hij zoveel vloog.

Hoewel hij zeker veel voorzichtiger is geworden in het publieke debat, zal Charles er waarschijnlijk nooit in slagen het ­morele gezag van zijn moeder te evenaren.

Wist je dat je ook zonder abonnement elke maand 3 betalende  plus-artikels kunt lezen?

Meld je aan en lees gratis ›

Vul je e-mailadres en wachtwoord in