camera closecorrect Verwijs ds2 facebook nextprevshare twitter video

recensie Reportages

Oorlogscorrespondent met een dichtersziel

De Italiaanse schrijver Curzio Malaparte trok als ‘ingebedde journalist’ naar het Oostfront, maar liet zich niet kortwieken. Zijn reportages zinden de Italiaanse fascisten niet. Hij kreeg huisarrest.

zaterdag 6 augustus 2022 om 3.25 uur

Curzio Malaparte in 1955. Mondadori via Getty Images

CURZIO MALAPARTE
De Wolga ontspringt in Europa
Vertaald door Jan van der Haar, Koppernik, 285 blz., 24,50 €. Oorspr. titel: ‘Il Volga nasce in Europa’.

Zegt de keuze van een pseudoniem iets over de schrijver? Bij Kurt Erich Suckert (1898-1957), een Italiaan met een Duitse vader, alvast wel. Hij noemde zich Curzio Malaparte. Voor de achternaam deed hij inspiratie op bij Napoleon Bonaparte. Waar Bonaparte ‘de goede kant’ betekent, bekende Malaparte zich met een speelse ingreep tot ‘de slechte kant’.

Malaparte had zich onderscheiden in de Eerste Wereldoorlog maar koos in de jaren 20 voor het fascisme van Mussolini. Het was een kortdurende verliefdheid, want zijn kritische geest leende zich niet tot dictatoriale geboden. Malaparte was achtereenvolgens journalist, diplomaat, krantenredacteur, schrijver en correspondent, en in elk van die hoedanigheden botste hij met de autoriteiten. Arrestaties wegens ‘antifascistische acties’, schrijfverbod, huisarrest – hij raakte gewend aan politieke pesterijen.

Literair talent had de dwarsligger op overschot, en in 1941 greep hij de kans om zich voor de krant Corriere della Sera naar het Russische front te laten detacheren. Hitler had Duitsland met wilde overmoed in Operatie Barbarossa – of de verovering van de Sovjet-Unie – gestort, bondgenoot Italië volgde. Malaparte werd wat nu een ‘embedded journalist’ zou heten, hij reisde mee in het zog van Duitse pantsertroepen. Maar een vrijdenkend individu als Malaparte kon nooit echt ingebed zijn.

Deze bijzondere bundel oorlogsreportages wilde de ogen van de lezers openen, hen waarschuwen dat een oorlog tegen Rusland lastig en langdurig zou zijn

Hij gebruikte nuance en ‘objectieve intelligentie’ in plaats van te vallen voor propaganda en het wij-versus-zij waar een oorlogssituatie om vraagt. ‘Mijn oorlogsverslagen wekten bij het Italiaanse publiek enorme bevreemding. Een schandaal bijna’, schrijft hij in het voorwoord van De Wolga ontspringt in Europa. Deze bijzondere bundel oorlogsreportages wilde de ogen van de lezers openen, hen waarschuwen dat een oorlog tegen Rusland lastig en langdurig zou zijn. ‘Een ontzaglijke Europese tragedie’, noemt Malaparte het.

Machine tegen machine

Dat er in de tragedie ook schoonheid zit bewijst Malaparte op elke bladzijde. Het is een pijnlijke schoonheid, dat verscheuren van de golvende Moldavische en Oekraïense graanvelden door het geweld van tanks en stuka’s. Doel: het doorbreken van de Stalinlinie op de grens van Oekraïne en Rusland. Hier woedt een nieuwsoortige oorlog, zegt Malaparte, ‘een oorlog van machine tegen machine’ – en de soldaten zijn technici, geschoolde arbeiders die opgaan in motoren en instrumentenborden. Dat er bij die botsing van Duits en Russisch materiaal ook doden vallen wekt ‘verbazing, bijna onbegrip’.

Maar ze zijn er, de slagvelden vol verhakkelde soldaten, ondanks de pogingen van de Russen om hun doden mee te nemen. Wreedheid jegens de tegenstander is er nauwelijks: de Duitsers hebben respect voor de standvastigheid van de Russen die uit minderwaardig materiaal het beste halen en vechten tot hun laatste snik. Duitse soldaten zoeken naar klaprozen en strohalmen om de gezichten van de doden te bedekken, en zo ‘slapen de doden in de voren’, onder de witte wolken, bij het zijdegeritsel van sojavelden en knikkende zonnebloemen.

Is de oorlog aan het Oekraïense front er een van ‘stof en regen, stof en regen’, van tanks die vastlopen in plakkerige modder en hete zomerdagen waarop het rode stof in je keel prikt – het beleg van Leningrad is een belegeringsoorlog. Daar is het wachten tot een hele stadsbevolking van honger en ontbering omkomt. ‘Vijf miljoen mensen in die onmetelijke kooi van beton, ijzer en prikkeldraad’, schrijft Malaparte. Hij bekijkt de wanhoop van een afstand, vanaf de Finse oever aan de overkant, tussen de met de Duitsers geallieerde Finse soldaten. De Russen die zij krijgsgevangenen maken zijn nauwelijks pubers, schuw en gauw in tranen. ‘Gevallen kinderen’, oordelen de Finnen.

Logica en poëzie

Dat mededogen voor tegenstanders verwacht je niet in verslagen van het Oostfront, misschien was het vooral eigen aan de psyche van Malaparte. Zijn verslagen combineren logica met poëzie, fijngevoeligheid en een Italiaans gevoel voor schoonheid met politieke analyse. Die analyse – dat de Russische arbeidersmoraal het model van de toekomst is en de decadente burgermoraal het verleden – is niet het sterkste punt van het boek, wél de wondermooie beelden en de schildering van landschappen en mensen.

De wind is ‘droog en ruw als een kattentong’, kanongebulder is ‘de stem van de aarde, de stem van de nacht’. De zon komt op, ‘geel en slap als een eidooier’. Het lijkt bijna zonde om een dichtersziel als Malaparte oorlogsverslagen te laten schrijven; begrijpelijk dat krantenlezers geen weg wisten met liefdevol beschreven dode Russen ‘in de hoge verbijstering van de middag’.

Malaparte hield een tijd huisarrest over aan zijn ‘inopportune’ teksten, mocht dan toch weer naar het Finse front en zag de eerste oplage van de boekversie van zijn reportages, De Wolga ontspringt in Europa, verloren gaan in een brand. Ondertussen bekeerde hij zich tot het communisme én werd hij katholiek. Maar aan welke kant van het spectrum hij zich ook bevond – de goede of de slechte –, zijn koortsig naar waarheid en schoonheid zoekende teksten hebben eeuwigheidswaarde.

Niet te missen


LEES OOK

De podcasts van De Standaard

Niet te missen