camera closecorrect Verwijs ds2 facebook nextprevshare twitter video

Expo Beeldende Kunst

Geheven vuisten en goeie vibes

Zelden waren kunst en leven zo nauw verweven als op de jongste Documenta. Op een wolk van solidariteit schetsen kunstcollectieven hun leven, hun land en hun strijd.

zaterdag 18 juni 2022 om 3.25 uur

Het skatepark in de Documenta-Halle. Wie wil, kan een skateboard pakken en de sculpturen uit andere hoek bekijken. Ina Fassbender/afp

Bij de entree van de Documentahalle moet je eerst door een ­donkere tunnel van roestige golfplaten, vóór je kunst te zien krijgt. Het Wajuruu-collectief roept er de sfeer mee op van de sloppen­wijken in Nairobi.

Binnen bruist het van energie, zeker aan het skatepark van ­Thaise makelij. In het midden staan bewegende sculpturen en wie wil, kan meebewegen.

Wat verderop draait de print-workshop van Documenta overuren. Er is een nieuwe film te zien van Isaac Nabwana. De Afrikaanse ­cineast en autodidact blikte al 40 lowbudget-actiefilms in de slums van Kampala in, met een cast van vrienden en gelegenheidsacteurs. Zijn studio Waka­liga Uganda levert streekgenoten werk op. Voor het eerst draaide Nabwana in het Engels.

De curator van deze Documenta is het Indonesische collectief Ruangrupa, de ‘straatwerkers van de kunst’, volgensDie Zeit

De positieve vibes die op deze locatie zinderen, de veelstemmigheid: ze typeren deze editie van Documenta. De ‘tentoonstelling van de 100 dagen’ vindt voor de vijftiende keer plaats in Kassel. De expo polst traditioneel naar de maatschappelijke rol die ­heden- daagse kunst kan spelen, maar nu schakelt ze nog een versnelling hoger. De samenstelling ­gebeurde niet door een artistiek team rond een intendant, maar door het Indonesische collectief Ruangrupa. Die ‘straatwerkers van de kunst’, zoals Die Zeit hen omschreef, waren eerder al aan de slag bij de Sonsbeek-biënnale.

Ruangrupa nodigde op zijn beurt andere collectieven, denktanks en artist-run spaces uit, uit alle hoeken van de wereld. Je stapt telkens binnen in hun biotoop, een enkele keer ook in hun werk­ruimte of hun keuken.

Zelden waren kunst en leven zo nauw verweven als op de dertig locaties die Documenta fifteen inpalmt. Het valt op in de ver­laten industriële ruimte van Hübner, waar het ­Festival sur le Niger is neergestreken. De organisatie verhuist haar ­muziekfestival nu naar een andere rivier, de Fulda in Kassel, en creëerde een ‘vesti­bule’, waar je kunt luisteren en ­praten tussen traditionele ­Malinese kunst­voorwerpen.

De entree is een donkere tunnel van roestige golfplaten. afp

Het Festival sur le Niger deelt de ruimte met de Jatiwangi Art Factory, die op West-Java workshops aanbiedt met zelfgemaakte instrumenten. Samen musiceren dient er als voorzet om een gemeenschap­pelijke identiteit te smeden. Ook in Kassel zullen er deze zomer sessies en ateliers zijn.

Schaduwpoppen

Ruangrupa koos lumbung als overkoepelend symbool, het ­Indonesische woord voor een ­gemeenschappelijk gebruikte schuur waar de rijstoverschotten bewaard worden. Het is een ­metafoor voor solidariteit, voor gemeenschapszin en samen­werking. Onder het motto ‘samen sterk’ moet deze Documenta uitgroeien tot een artistiek door­desemd ekosistem – geen paniek, het begeleidende handboek bevat een nuttige woordenlijst. Ook de centrale ontmoetingsruimte ­Ruruhaus, in een leegstaand ­warenhuis, en de uitzendingen van Lumbung-radio verbreden het netwerk.

De thema’s zijn breed, van afrofuturisme tot nieuwe vormen van landbouw. Van het hyper­lokale reiken ze naar het globale. Trampoline House neemt het op voor de rechten van vluchtelingen, een heikele zaak in Denemarken. Taring Padi palmt een voormalig zwembad in met ­beschilderde kartonnen figuren die in Djakarta en andere steden werden meegedragen in protestmarsen. We zien veel geheven vuisten: kunst in de traditie van schaduwpoppen diende er de ­vrijheidsstrijd onder Soekarno.

De boodschap primeert vaak, zoals bij het werk van Dan Perjovschi ...

In het Fridericianum komen onder meer Black Lives Matter, de strijd om de vrouwenrechten in Algerije en de discriminatie van de Roma in Hongarije aan bod.

Droogte en klimaatopwarming staan centraal in een film van Cao Minghao en Chen Jianjung, nota bene in een bloedhete tent aan de Orangerie. Er klinken ook diverse pleidooien voor inclusie, onder meer van het Fafswag-collectief dat inzet op lgbti-inclusiviteit.

Missioneringsdrang

Via getuigenissen, research, so­ciale interactie en storytelling worden lokale tradities van overal ter wereld tot leven gewekt. Dat klinkt bloedserieus, maar er zijn ook grappige bijdragen bij. Zo charmeren de gefilmde optredens van een Indonesische performer die, al dansend en zingend, lang vergeten wijsheden opdist. Hij ging in Kassel aan de slag met schoolkinderen.

... die op de zuilen van het Fridericianum slogans aanbracht. Nicolas Wefers

De boodschap primeert wel vaak op de artistieke uitwerking. Dat valt het meest op in het Fridericianum, de plek die bezoekers vaak als eerste aandoen. De ­Roemeen Dan Perjovschi schilderde de zuilen zwart en bracht er handgeschreven slogans op aan, die de zachte waarden van deze Documenta verwoorden. Binnen bots je op een lawine aan tekstwerken, documenten, archiefbeelden en posters. Het gebouw is omgeturnd tot Fridskul, Fridericianum als Schule. Je wordt daar zeker bij de les gehouden, al vraag je je af: was het in het betoog van The Black Archives echt nodig om Zwarte Piet er nog eens bij te halen?

Zelden is er nochtans sprake van missioneringsdrang. De vele verhalen komen in beeld met groot naturel. De creatie-opdrachten vanuit Documenta zijn eerder zeldzaam, work in ­progress geeft de toon aan.

Op de levendige site van WH22, waar vroeger een nachtclub actief was, lijkt de rust ook weergekeerd. Rond het Palestijnse collectief The Question of Funding ontstond de voorbije maanden een hevig debat. Na beschuldigingen van antisemitisme volgden protesten en zelfs vandalisme. En de kunst? Vooral Mohammed Al Hawajri roept letterlijk het Palestijns-Israëlische conflict op. Zijn reeks Guernica Gaza combineert beelden van raketaanvallen en soldaten met motieven van onder meer Chagall en Van Gogh.

Taring Padi palmt een voormalig zwembad in met ­beschilderde kartonnen figuren die in Djakarta en andere steden werden meegedragen in protestmarsen Frank Sperling

Een tocht langs alle locaties neemt makkelijk twee dagen in beslag. Onderweg bots je nog op kleine ingrepen. Zoals een ­‘quantum tijdcapsule’ in een ­onderdoorgang, of satirische gevel­borden die de explosieve groei van fried chicken-restaurants aankaarten. Inclusief de vreemdelingenhaat die er vaak mee ­samengaat. Ook een klankinstallatie in de taxi’s van het Minicars-netwerk in Kassel, gerund door migranten, doet daarover een boekje open.

Op je tocht door de stad merk je ook hoe uitgesproken aanwezig de Documenta in het straatbeeld is. Sleutelen aan het sociale weefsel, met kunst als motor: het wordt de opdracht voor deze ­zomer.

Documenta fifteen, Kassel. Tot 25/9.

Niet te missen


LEES OOK

De podcasts van De Standaard

Niet te missen