camera closecorrect Verwijs ds2 facebook nextprevshare twitter video

interview Emma Hodcroft

‘We mogen er niet op vertrouwen dat de trukendoos van het virus al leeg is’

‘Telkens als we onze waakzaam­heid wat lieten zakken, brak ons dat later zuur op’, zegt de Brits-Amerikaanse epidemiologe Emma Hodcroft. Brengt het reizen ons, net als bij de drie vorige golven, opnieuw in de problemen? ‘Je kunt de grenzen sluiten, maar het belangrijkste blijft toch om de verspreiding in eigen land te beheersen.’

Door

Foto's

zaterdag 3 juli 2021 om 3.25 uur

Het begon met de skitoeristen in februari vorig jaar. Vorige zomer, met zijn vele reizen, plantte in veel Europese landen de kiem voor een tweede golf. En bij de jaarwisseling legden reizigers de fundamenten voor een derde golf met de (Britse) alfavariant. Op elke periode waarin we massaal op reis gingen, volgde een nieuwe coronagolf.

In normale tijden reist ook Emma Hodcroft de wereld rond. Omdat haar ouders al vroeg scheidden, verdeelde ze als kind al haar tijd tussen haar Britse vader in Schotland en haar Amerikaanse moeder in Texas. Vandaag werkt de 34-jarige moleculair epidemiologe in Zwitserland, aan de universiteit van Bern. Nu, in deze pandemie, leidt Hodcroft uit virale genomen af hoe reizen nieuwe coronagolven kunnen aanwakkeren.

Hodcroft is nog geen professor, maar het gaat hard voor haar in deze pandemie. Haar onderzoeksdomein is de fylogenetica, het genetisch stamboomonderzoek. Uit foutjes in het genoom van virussen – de mutaties – reconstrueert Hodcroft samen met haar collega’s hoe het virus zich over de aardbol beweegt. ‘Werk waar voorheen niemand iets van begreep. Nu blijkt het ­ineens zeer nuttig en is iedereen geïnteresseerd.’

‘Het ziet er niet naar uit
dat we sars-CoV-2 kunnen uitroeien. Maar we kunnen ook niet voor altijd in lockdown blijven’

Toen eind februari vorig jaar een Britse zakenreiziger besmet raakte in Singapore en als ‘superverspreider’ elf mensen in een Frans skioord besmette, had ze er in een mum van tijd een paper over klaar. De cluster met uitlopers in heel Europa bleek een voorproefje van hoe het virus zich door ­reizen als een lopend vuurtje zou verspreiden.

De voorbije anderhalf jaar groeide Hodcroft uit tot een van de internationale coronatenoren bij wie je moet zijn voor de laatste inzichten rond hoe het virus muteert en wat dat betekent voor de pandemie. Nextstrain, dat ze mee heeft ontwikkeld, is het internationale platform voor genoom­analyses van sars-CoV-2. Recent toonde de Brits-Amerikaanse in het vakblad Nature aan de hand van genomen van sars-CoV-2 hoe in 2020 de zomerreizen naar Spanje, in combinatie met te weinig tests voor de reizigers, hebben bijgedragen tot de verdere verspreiding van het virus in heel Europa.

Of Europa nu aan het begin van een nieuwe golf – een EK-golf – staat, veroorzaakt door fans die elkaar juichend en ­zonder mondmasker in de armen vliegen, vindt Hodcroft moeilijk te voorspellen. ‘Zelfs met de meest voorzichtige maat­regelen, kunnen er nog steeds gevallen door de mazen van het net glippen. Als er een superverspreiding plaatsvindt, kan dat de cijfers danig beïnvloeden.’

Hebt u schrik dat het reizen ook deze ­zomer weer de vlam in de pan doet slaan?

‘Bij de tweede golf, in de herfst, speelde vooral een seizoenseffect, toen de tempe­ratuur zakte en we de zomer inruilden voor de herfst. Het reizen heeft veel vonken veroorzaakt. Toen de herfst kwam, konden die opflakkeren. Het aantal gevallen waarmee een golf start, maakt een groot verschil. Met weinig gevallen duurt het langer tot de cijfers door het dak gaan – én je hebt meer tijd om in te grijpen.’

Zouden we dan niet beter allemaal thuisblijven deze zomer?

‘Als we de hele zomer elke grens zouden ­afsluiten, zou reizen geen probleem vormen. Maar dat zal natuurlijk niet gebeuren. Sluit je de grenzen ad hoc, dan ben je doorgaans te laat om een variant tegen te houden. Want het duurt even voor je hem ontdekt hebt. Je kunt je bovendien niet van álle landen afsluiten.’

‘Als een land zijn grenzen sluit, kan het op korte termijn het aantal introducties verminderen, maar het belangrijkste is om de verspreiding in eigen land aan te pakken. Als de cijfers overal relatief laag zijn, is dat veel belangrijker dan enkele bij­komende besmettingen van buitenaf. Dat bleek zo te zijn met de alfavariant (Bri­tse variant, red.). In veel landen werd die ­dominant, oorspronkelijk zonder dat er sprake was van veel meer gevallen. Voor een deel kwam dat doordat het aantal ­introducties beperkt bleef, maar ook doordat de landen bezorgd waren en hun voorzorgsmaatregelen niet losten. Ook nu ­mogen we niet zelfgenoegzaam en laks worden. Elke keer dat we dat wel deden in deze pandemie, brak het ons zuur op.’

Zijn we ons wel bewust van de mogelijkheid van een vierde golf? In België hebben de politici het alleen nog maar over het einde van de maatregelen en het post-corona­tijdperk.

‘De vaccins maken natuurlijk een groot verschil. Het VK wordt nu weer opgeschrikt door veel coronagevallen, maar het aantal ziekenhuisopnames en doden ligt veel ­lager dan wat het enkele maanden geleden geweest zou zijn. Maar ik maak me wel ­zorgen om de vaccinatiegraad in veel ­landen. Er zijn al veel mensen gevaccineerd, maar de vaccinatiegraad laat nog steeds veel circulatie toe. Het ziet er niet naar uit dat we sars-CoV-2 kunnen uitroeien. Maar we kunnen ook niet voor altijd in lockdown blijven.’

En dus moeten we de doden erbij nemen?

‘We zullen het aantal doden van sars-Cov-2 niet op nul krijgen. Bij een volgende golf zal elk land een beslissing moeten nemen: laten we het virus los, of voeren we weer beperkingen in? Waar trekken we de lijn? Daar moet nu al over nagedacht worden, zodat we ons in de herfst niet laten verrassen.’

‘Met de griep doen we dat ook. We proberen de verspreiding van het influenza­virus te beperken, maar het doodt elk jaar honderdduizenden mensen, wereldwijd. Dat aanvaarden we.’

Het vaccin verlost ons dus niet van die moeilijke vraag hoeveel covid-doden we ons permitteren?

‘Hoe hoger je vaccinatiegraad, hoe makkelijker een nieuwe golf gestopt kan worden. Maar zelfs dan: het immuunsysteem van sommige mensen reageert niet op het ­vaccin. Dan dreig je mensen op te offeren, die wel hun deel van het werk gedaan ­hebben. Ik vrees dat een aantal landen niet aan de benodigde vaccinatiegraad zal ­raken, en dus weer gedwongen zal zijn om keuzes te maken, het volgende halfjaar. En dat er nieuwe varianten zullen opduiken, waar minder mensen tegen beschermd zijn.’

De winnende combinatie

Slaagt het virus erin om de immuniteit die we via vaccinatie opbouwen te omzeilen? Of hebben we, zoals de Duitse viroloog Christian Drosten hoopt, de belangrijkste mutaties van het virus intussen gehad en zullen we niet meer voor grote verrassingen komen te staan?

Hodcroft is er minder gerust op. Zij ­beschouwt sars-CoV-2 nog altijd als een ‘volledig nieuw’ virus. ‘Het voorbije anderhalf jaar hebben we het virus beter leren kennen, maar we begrijpen het nog steeds niet volledig. We waren ook compleet verrast toen de besmettelijkere varianten een halfjaar geleden de kop opstaken.’

‘We mogen er niet gerust op zijn dat de trukendoos van het virus al leeg is. We moeten ons voorbereiden op nog nieuwe wendingen.’

Maar het klopt toch wat Drosten zegt: dat het vaak dezelfde mutaties zijn die, weliswaar in verschillende combinaties, blijven opduiken?

‘Ja, en de verklaring daarvoor is eenvoudig. Het virus probeert steeds de natuurlijke immuniteit die de mensen hebben op­gebouwd na een infectie met de originele variant te omzeilen. En dus komt het virus overal met dezelfde mutaties op de proppen.’

De immuniteit na vaccinatie zal de druk op het virus verhogen om ook daaraan te ontsnappen?

‘Voor elke nieuwe uitdaging zal het virus nieuwe oplossingen vinden, zeker als het veelvuldig circuleert onder een gedeeltelijk gevaccineerde bevolking. Vergelijk het met een dier dat in een koude regio leeft en dat zich goed warm kan houden. Dat dier heeft een evolutionair voordeel. Maar als de ­klimaatverandering voelbaar wordt en de omgeving opwarmt, is dat warmhouden niet langer de nuttigste eigenschap. Andere dieren zullen dan beter aangepast zijn aan de nieuwe omstandigheden. Hetzelfde gebeurt nu met het virus. De omstandig­heden zijn veranderd, doordat almaar meer mensen immuun zijn.’

En als het virus sterk aanwezig is, geven we het een extra kans om zich aan te passen?

‘Met de vaccins, of met immuniteit na een infectie, dagen we het virus uit om zich aan te passen. Als het virus sterk circuleert in een bevolking waarvan een behoorlijk deel immuun is, krijgt het virus veel kansen om uit te zoeken hoe het de immuniteit kan omzeilen. Ineens blijkt een combinatie van mutaties daarin te slagen. Van dan af ­nemen de besmettingen een hoge vlucht. Als 50 procent van de bevolking ingeënt is en er barst een nieuwe golf uit, dan kun je een variant selecteren die de immuniteit omzeilt.’

‘In het beste geval wordt de bevolking in een hoog tempo gevaccineerd terwijl de ­viruscirculatie laag is. Dan kan het virus zich minder goed aanpassen. Internationaal zitten we alvast niet in dat scenario.’

Hoe komt het dat sommige varianten in het ene land dominant zijn en in andere niet? De gevreesde bètavariant uit Zuid-Afrika is hier niet doorgebroken.

‘Zuid-Afrika heeft een grote eerste golf ­gekend. Een variant die nu grote groepen opnieuw kan infecteren, heeft dus een ­beduidend voordeel. Toen begin 2021 de bètavariant bij ons arriveerde, hadden ­relatief weinig Europeanen sars-CoV-2 doorgemaakt (in België was dat toen minder dan 15 procent, red.). Dat de variant mensen kan herinfecteren, was hier dus veel minder van tel dan in Zuid-Afrika. De alfavariant uit het Verenigd Koninkrijk kon zich door de hogere besmettelijkheid wél gemakkelijk verspreiden. Hij had daar geen omzeiling van de immuniteit voor ­nodig. Soms geldt ook gewoon: de variant die in een land als eerste de voet tussen de deur krijgt, wordt daardoor dominant.’

Hebben we vandaag wel een goed beeld van wat er wereldwijd de ronde doet aan varianten en mutaties?

‘In West-Europa hebben we dat zeker. Elke week komen er in elk land honderden nieuwe genoomanalyses online. Maar als we uitzoomen, blijken er internationaal veel blinde vlekken te zijn, zelfs in Europa. Van sommige Oost-Europese landen krijgen we onregelmatig analyses binnen, van andere erg weinig.’

‘Wereldwijd zijn er grote regio’s waaruit we helemaal geen genoomanalyses hebben: hele delen van Afrika, het Midden-Oosten en Azië. Uit sommige landen krijgen we misschien wel elke week een paar analyses, maar die komen dan uit één ­ziekenhuis waar één arts overuren draait. Die stalen zijn wellicht helemaal niet ­representatief voor wat daar aan varianten rondgaat.’

Met als risico dat een gevaarlijke variant lang onder de radar blijft.

‘In een klein land dat niet veel genoom­analyses uitvoert, zul je niet veel missen als een groter buurland wél veel analyseert. Maar in Afrika zijn er dus grote gebieden waarvan we geen idee hebben wat er circuleert. Als daar een nieuwe zorgwekkende variant ontstaat, kan die door vijf landen razen voor we hem in pakweg Kenia ontdekken, waar wél analyses worden uit­gevoerd.’

‘Ik wil de inspanningen die veel landen leveren om genoomanalyses uit te voeren niet minimaliseren. Vaak hebben ze in ­deze pandemie al meer genoomanalyses uitgevoerd dan ooit tevoren. Het is niet ­altijd eenvoudig om een toestel en gekoelde reagentia op de juiste plaats te krijgen. Niet alle landen kunnen bij problemen een specialist uit Duitsland laten overkomen. De WHO en de G7 zouden er hun schouders mee moeten onderzetten om genoomanalyses wereldwijd beschikbaar te maken. Ook met het oog op andere infectieziekten, die bijvoorbeeld in Afrika veel leed veroorzaken. Genoomanalyse zou het makkelijker maken om de juiste diagnoses te stellen en inzicht te krijgen in wat er plaatselijk circuleert.’

Verlamde kinderen

Tot de pandemie losbarstte, werkte Hodcroft op het enterovirus D68. Een virus, zegt ze, dat iedereen ooit had, maar waar niemand ooit van gehoord heeft. ‘Het is een van de virussen die vervelend zijn voor ouders omdat ze hun kinderen moeten thuishouden van school.’

Sinds 2014 blijkt het virus ernstigere klachten te veroorzaken dan een gewone verkoudheid. Sommige besmette kinderen krijgen spierverlammingen, waardoor ze zelfs niet meer zelfstandig kunnen ademen. Met genoomanalyses heeft Hodcroft onderzocht hoe het virus, een verre neef van het poliovirus, precies verandert. ‘In de huidige situatie lijkt het enterovirus een minder dringend probleem, maar het is cruciaal om te begrijpen hoe virussen veranderen en ernstiger worden. De volgende pandemie zou wel eens veroorzaakt kunnen worden door iets wat helemaal niet nieuw is, maar door een virus dat al rondgaat en muteert.’

‘In Europa steekt het enterovirus om de twee jaar de kop op, in de herfst van de even jaren. Als het terugkeert, blijkt het ­genoom veranderd te zijn. Het virus moet dus in de tussentijd ergens gezeten hebben, maar waar? Bij volwassenen in het Westen? In Afrika? Alle genoomanalyses van het virus die we hebben komen uit ­Europa, Noord-Amerika en Azië. We hebben geen enkel idee wat het enterovirus D68 in de rest van de wereld doet. Daardoor missen we waarschijnlijk heel wat ­aspecten van de ziekte. Hoe circuleert het wereldwijd? Welke impact heeft het elders? De blinde vlekken zijn er dus niet alleen voor sars-CoV-2, maar ook voor andere ziekten.’

Wanneer keert u terug naar uw entero­virus?

‘Ik hoop snel. Alhoewel, er circuleert op dit moment niet veel ander virus dan sars-CoV-2. Er is dus niet zoveel om naar terug te keren (lacht). Met de verdere uitrol van de coronavaccinatie hoop ik toch om me begin volgend jaar weer te kunnen wijden aan de enterovirussen. Sars-CoV-2 zal dan ook opgeschoven zijn in de richting van de virussen van mijn onderzoeksdomein, de endemische virussen.’

In Science klaagde u eerder dit jaar aan dat de pandemie een zeer stresserende periode is. U en uw collega’s werken de klok rond zonder garantie op erkenning.

‘Veel jonge academici, ook ik, hebben een dubbel gevoel. Enerzijds heeft deze pan­demie ons kansen geboden die we anders niet gekregen zouden hebben. Dat geldt ­zeker voor mij. Ik kan samenwerken met fantastische onderzoekers en ik kon al veel papers schrijven. En, belangrijker, we hebben iets van globaal belang kunnen doen. Ons werk, waarvan voordien niemand iets begreep, blijkt ineens zeer nuttig en ­belangrijk.’

‘Anderzijds hebben alle wetenschappers die rond de pandemie werken offers ­gebracht. Zeker de jonge onderzoekers met hun onzekere contracten. We hebben contracten van 6 maanden tot hooguit 3 jaar. Jonge academici hebben veel kansen moeten laten liggen door de pandemie en door tijdgebrek. Sollicitaties, beursaanvragen … Al het andere werk stond on hold, terwijl de verwachtingen niet afnamen. Ook nu wordt veel werk rond sars-CoV-2, bijvoorbeeld de genoomanalyses, afgewenteld op jonge wetenschappers.’

De pandemie heeft u gelanceerd als internationale toponderzoekster.

‘Ook mijn contract loopt volgend jaar ten einde. Ik ben nog geen professor, ik ben nog altijd postdoctoraal onderzoeker. Maar ik heb er goede hoop op dat er voor mij een oplossing wordt gevonden.’

Laatste vraag: gaat u deze zomer op reis?

‘Ik heb geen grote reisplannen. Wel voor september. Dan trouwt mijn zus in het VK. Het is door corona al haar derde poging. Deze week heb ik mijn tweede prik gekregen. Dat trouwfeest halen, is mijn hoop voor 2021.’

 

Wie is Emma Hodcroft?

  • Geboren in 1986 in Noorwegen met een Britse vader en een Amerikaanse moeder
  • Studeerde biologie aan de Texas Christian University (VS) en aan de Universiteit van Edinburgh (Schotland)
  • Behaalde doctoraat in 2015, waarin ze via genoomanalyse het verband legt tussen genen van het hiv-virus en de virale lading in het bloed van patiënten
  • Is postdoctoraal onderzoeker aan de Universiteit Bern (Zwitserland)
  • Heeft sinds begin 2020 al aan meer dan 20 papers over sars-CoV-2 meegewerkt, met daaronder artikels in topbladen als The Lancet, Nature en Science
  • The New York Times stipte haar aan als een van tien belangrijkste vrouwen die de wetenschap zullen veranderen.
Buitenland
  1. Video Live Oekraïne | Londen onderzoekt mogelijkheid om op lange termijn gevechtsvliegtuigen te sturen
  2. Tweeling van anderhalf jaar oud na veertig uur vanonder het puin gehaald in Gaziantep
  3. EU doet nieuwe poging om ‘fort Europa’ te bouwen
  4. Video Live aardbeving | Oppositie ziet hand van Erdogan in blokkering Twitter in Turkije
  5. Servisch Parlementslid stapt op wegens porno kijken tijdens zitting
  6. Van lasers tot AI: hoe Oekraïne zich kan verdedigen tegen drone-aanvallen
  7. Video Onderzoek naar MH17 stilgelegd, ondanks aanwijzingen voor betrokkenheid Poetin bij ramp
  8. Video Hartverwarmende beelden tonen hoe reddingswerkers kinderen redden uit puin
  9. Video Mitt Romney clasht met liegend parlementslid: ‘Jij zou hier niet mogen zitten’
  10. Overzicht | Zo verwoestend zijn de aardbevingen: dit zijn de hardst getroffen gebieden
  11. Video ‘Heldenhonden’ helpen mensen opsporen in Turkije
  12. Video Amerikaanse marine deelt beelden van Chinese spionageballon
  13. Strijdvaardige Biden zet extreme Republikeinen een hak in zijn State of the Union
  14. Video Biden roept Republikeinen op tot samenwerking en looft ‘robuuste’ Amerikaanse economie in State of the Union
  15. Franse schrijver Michel Houellebecq wil Nederlandse ‘pornofilm’ laten verbieden
  16. Video Video toont hoe Russen hun eigen gewonde commandant aanvallen

Niet te missen

LEES OOK

De podcasts van De Standaard

Niet te missen