camera closecorrect Verwijs ds2 facebook nextprevshare twitter video

Expo

Zeg niet ‘expo’, zeg ‘onderdompeling’

Klimt, Van Gogh, Van Eyck, Bruegel: tentoonstellingen vervellen tot immersive experiences. Waarom zijn ze zo’n succes als je er niet eens echte kunstwerken kunt zien? En is het wel koosjer?

maandag 12 april 2021 om 3.25 uur

Gustav Klimt, the immersive experience in de Brusselse Hortagalerij. rr

‘Je hebt nog één minuut om door te lopen naar de volgende ruimte’, zegt Arthur, de audiogids op Meet the masters in het Brusselse Dynastiepaleis. Arthur is zondagsschilder maar weet niet zo heel veel van kunst, dus klopt hij aan bij de Vlaamse meesters. Letterlijk: de soundscape in elke ruimte begint met geklop op de deur van het atelier van de kunstenaar. Van Eyck, Bruegel de Oude en Rubens openen de deur en beantwoorden Arthurs vragen. ‘Meneer Van Eyck, u schildert zo veel ­details, tot puistjes toe?’ En kijk, op de schermen verschijnt een uitvergroot hoofd van kanunnik Joris van der Paele uit ­Madonna met kan, mét puistjes. De expo eindigt met een geanimeerde 360°-voorstelling. De clerus uit Van Eyck waart door de gangen, aartsengel Michaël van Bruegel slaat klapwiekend zijn vleugels uit.

Uma (4) loopt de geprojecteerde vlinders achterna. Ze is de jongste telg van de familie Noppen. Het is een uitdaging om tijdens de paasvakantie uitstapjes te bedenken die zij, broers Roman (9) en Matteo (11) en zus Noor (12) leuk vinden. ‘Een ­museumbezoek duurt vaak te lang voor de kinderen’, vertelt mama Katelijne (39). ‘Dit is een leuke manier om hen met kunst in aanraking te laten komen.’Het gezin vindt het een aangename ervaring, al zouden ­Katelijne en Herman (50) de tentoonstelling misschien niet zonder kinderen bezoeken. Morgen doen ze de expo over Gustav Klimt aan, in de Brusselse Hortagalerij.

Tourist trap

‘We zijn ervan overtuigd dat dit soort beleving de toekomst is’, zegt Ilse Wachtelaer, communicatieverantwoordelijke van Create.eu, het multimediaberijf dat de projecties van ‘Meet the Masters’ verzorgt.

Is het hetzelfde als de echte werken zien? ‘Ik zou het eerder een Efteling-ervaring noemen’, zegt Antje Wynants (23), die net Gustav Klimt, the immersive experience heeft bezocht. ‘Het is eerder ontspanning, met feeërieke muziek op de achtergrond.’ Al was het iets te druk om echt ontspannend te zijn, vindt ze.

‘Tot na het weekend zijn we al zeker volgeboekt’, vertelt exhibition manager Yassine Benkirane. Het maximumaantal bezoekers is 1.200 per dag voor Van Gogh en 1.300 voor Klimt, aldus Exhition Hub, dat de expo’s organiseert. Beide tentoonstellingen hebben een gelijkaardige opbouw. In een eerste ruimte krijg je op grote plakkaten tekst en uitleg over de kunstenaar. Daarna kom je in een grote ruimte waar je vanuit een strandstoel een geanimeerde film bekijkt met werken en digitale voorstellingen van belangrijke plaatsen voor de kunstenaar. Over de kwaliteit van de projecties valt te discussiëren. Bij Van Gogh is de projector niet overal scherpgesteld en blijft soms minutenlang hetzelfde beeld staan. De VR–bril hapert regelmatig.

Meet the masters in het Dynastiepaleis, Brussel. Daphne Matthys

Voor Trixie Van Acker (29), die net de Klimt-expo heeft bezocht, was het de eerste en de laatste keer. ‘Het voelt als een tourist trap: is dit het nu? Mijn screensaver is even dynamisch. Ik had het waarschijnlijk wat beter moeten uitzoeken, maar ik had verwacht dat ik toch ook echte werken van Klimt zou zien. Het staat niet expliciet vermeld, maar ze pakken wel enorm uit met de naam.’

‘De echte werken tentoonstellen is niet te betalen’, zegt Mario Iacampo, oprichter van Exhibition Hub en artistiek directeur van beide expo’s. Van het woord ‘tentoonstelling’ wil hij niet weten. ‘Ik wil mensen op een laagdrempelige manier laten kennismaken met grote namen. De musea zijn er om de werken te bewaren, maar veel werken zijn zo gevoelig dat ze beschadigd kunnen raken als ze aan het publiek getoond worden. Ik denk ook niet dat musea klaar zijn om technologisch te evolueren. Daar komen wij in beeld.’ Edutainment, heet het op de website.

Betalend gratis

Iacampo werkte eerst bij Cavalia, de succesvolle organisatie achter de gelijknamige paardenshows. Zelf bezocht hij een immersieve tentoonstelling in Carrières de Lumière in Frankrijk, die op dat moment ook Van Gogh toonde. Het zette hem aan het denken. In de giftshop kocht hij het boek C’était mon frère van Judith Perrignon, een bekroond werk over de relatie tussen Van Gogh en zijn broer Theo. Het werd één van de vertrekpunten voor zijn Van Gogh-expo. ‘Alle brieven zijn vrij op het internet te vinden, dus we hebben niemand rond het boek gecontacteerd’, vertelt Iacampo.

Het internet is vaker een inspiratiebron. In de tentoonstelling hangen teksten van Stichting Gifted Art, een Nederlandse vzw die met de steun van het Van Gogh Museum een website met een interactieve kaart maakte. Elke locatie waar Van Gogh tijd doorbracht, bevat tekst en uitleg. Die is ook te lezen op de panelen van Van Gogh: The immersive experience in de Antwerpse Waagnatie. Die vermelden dat je alle beschreven locaties kunt ontdekken op de wandelroute van de website, maar zonder er expliciet bij te zeggen dat ook de teksten van hun hand zijn. Die kwamen tot stand met Nederlandse overheidssteun.

‘We vermelden de website van Stichting Gifted Art, maar de zin die aangeeft dat zij de teksten schreven die wij gebruiken, zal door een fout zijn weggevallen’ Mario Iacampo Oprichter Exhibition Hub 

Jaap van Dijn, directeur van Gifted Art: ‘Ze staan vrij op het internet, dus iedereen kan ze daar lezen. Onze stichting wil de kennis over Van Gogh verspreiden, en dat is in dezen ook het geval. Maar mensen ervoor laten betalen? Dan zouden het geen slechte Nederlanders zijn’, grapt hij.

Iacampo reageert: ‘De stichting vroeg om te vermelden vanwaar de teksten komen. We vermelden de website, maar de zin die aangeeft dat zij de teksten schreven, zal door een fout zijn weggevallen.’

Wankel verdienmodel

‘Er zijn grote verschillen in kwaliteit tussen de verschillende expo’s en organisaties, vermoed ik’, zegt professor Frederik Truyen (KU Leuven). Hij werkt mee aan Europeana, een initiatief van de Europese Commissie dat de digitalisering van cultureel erfgoed in Europa ondersteunt. ‘Uit studies blijkt al langer dat het publiek van veel musea niet enorm divers is. Digitalisering kan daarin absoluut een rol spelen.’

Het Rijksmuseum in Amsterdam, bijvoorbeeld, zette enkele jaren geleden een groot deel van zijn collectie online met open licenties. ‘Dat leidde paradoxaal genoeg ook tot meer fysieke bezoeken’, vertelt Truyen.

Maar toen was er nog geen pandemie. ‘Veel musea hebben door corona heel snel geschakeld en hun collectie gedigitaliseerd, ook vanuit de ideologie dat kunst voor iedereen beschikbaar moet zijn’, zegt Truyen. ‘Het gevaar zit hem in het businessmodel. Musea blijven werkings- en conservatiekosten hebben. Bedrijven die immersieve belevingen organiseren hebben ook kosten, maar dragen niet altijd bij aan die van het museum. Als we niet oppassen, kunnen die verdienmodellen elkaar beconcurreren.’

Van Gogh: The immersive experience in de Waagnatie, Antwerpen. Steven Hendrix

‘Wanneer overheden subsidies toekennen, spelen bezoekersaantallen een rol. Als iemand bijvoorbeeld een digitale ervaring van Van Gogh bezoekt, gaat hij niet naar het museum, maar draagt het museum daar vaak indirect aan bij. Bovendien zitten musea zelf gewrongen met hun verdienmodel. Wanneer een kunstenaar meer dan zeventig jaar overleden is, komt zijn of haar werk in het publieke domein. Daar zijn strikt gezien geen auteursrechten meer op te verhalen. Een shift naar een onlinebeleving levert dus niet meteen nieuwe inkomsten op.’

Publiek domein

Amélie Jennequin, verantwoordelijk externe communicatie van het KMSK, vindt het vooral een goede zaak dat mensen warm worden gemaakt voor kunst. ‘Wij proberen op verschillende manieren interactief te zijn. Zo hebben we ook immersive experiences: de Bruegel Box maakt permanent deel uit van het museum.’

In het verleden had het museum ook al de Dali Box, waarvoor Create.eu de technische kant voor zijn rekening nam. Is Jennequin bang dat de immersieve expo’s te veel inkomsten van de musea afsnoepen? ‘Nee, ik geloof dat ze mensen inspireren en dat ze zo uiteindelijk de weg naar ons vinden. Maar werkingskosten zijn altijd een issue in een museum.’

Exhibition Hub stelt dat het de fotografen heeft betaald voor de gebruikte foto’s. Create.eu werkt samen met de verschillende musea waarvan het werken toont en ­onderhandelde met hen over de gebruiksrechten. ‘Zo krijgen we ook beter beeldmateriaal. We geloven dat het voor musea een win kan zijn: zo maken mensen kennis met grote namen die zij in hun collectie hebben.’ De musea waarin de werken worden tentoongesteld, staan vermeld.

Bij Exhibition Hub worden nauwelijks musea, wel afmetingen van het origineel vermeld, tenzij het moet. Het Van Gogh Museum stelt als expliciete voorwaarde dat het museum wordt vermeld. Dan gebeurt het wel. Maar laat het de pret vooral niet bederven, al komt u bij Van Gogh en Klimt dus al een eind met het internet.

Van Gogh: The immersive experience, Waagnatie, Antwerpen, nog tot 18/4.

Gustav Klimt, the immersive experience, Horta Galerij, Brussel, nog tot 5/9.

Meet the masters, Dynastiepaleis in Brussel, nog tot 1/10.

Niet te missen

LEES OOK

De podcasts van De Standaard

Niet te missen