Marieke Lucas Rijneveld gaat gedichten Amanda Gorman dan toch niet vertalen: ‘Ben geschrokken van de ophef’
Marieke Lucas Rijneveld. Foto: Belga

Marieke Lucas Rijneveld zal de poëzie van Amanda Gorman toch niet vertalen. Rijneveld geeft de opdracht terug na kritiek op de keuze voor haar als witte vertaler.

‘Prachtig nieuws!’ liet International Booker Prizewinnaar Marieke Lucas Rijneveld dinsdag weten op haar Facebook- en Instagramaccount, ‘ik ben zeer vereerd om het inauguratiegedicht “The hill we climb” van Amanda Gorman en haar eerste dichtbundel te mogen vertalen.’

Op de keuze van uitgeverij Meulenhoff voor Rijneveld als vertaler kwam meteen kritiek: was Rijneveld niet te wit om Gorman te vertalen? Zou een spokenworddichter van kleur geen betere keuze zijn? Rijneveld verdedigde zich: ‘Het is de keuze van Amanda Gorman’, schreef ze op sociale media. ‘Denk dat zij zelf mag bepalen wie ze kiest om haar werk te vertalen.’ Meulenhoff kwam met een toelichting: ‘Amanda Gorman en haar team stelden van meet af aan zeer duidelijke eisen aan alle buitenlandse vertalers van haar poëzie’, luidde het. ‘Het moest iemand zijn met een heel persoonlijke verwantschap met het werk van Gorman, ook qua stijl en toon.’

Gorman en Rijneveld kregen al heel vroeg internationale erkenning, luidde de argumentatie, en zijn niet bang om zich uit te spreken. ‘Rijneveld maakt zaken als gendergelijkheid en mentale weerbaarheid bespreekbaar en we herkennen in haar de passie en strijd voor een -inclusieve samenleving.’

De aankondiging dat de vertaling zal worden nagelezen door sensitivityreaders met verschillende achtergronden, lokte opnieuw reactie uit op sociale media, dit keer van critici die er censuur in zagen.

Het stof ging niet liggen. ‘Harvard-alumna Gorman, opgevoed door een alleenstaande moeder en wegens spraakproblemen gelabeld als ‘special needs’-kind, omschrijft zichzelf als ‘skinny black girl’. En haar werk en leven zijn gekleurd door haar ervaringen en identiteit als zwarte vrouw. Is het dan – op z’n zachtst gezegd – niet een gemiste kans om Marieke Lucas Rijneveld in te huren voor deze job?’ schreef activiste en journaliste Janice Deul gisteren in een column in De Volkskrant.

Rijneveld besloot uiteindelijk de opdracht terug te geven. ‘Ik ben geschrokken van de ophef rond mijn betrokkenheid bij de verspreiding van de boodschap van Amanda Gorman en ik heb begrip voor de mensen die zich gekwetst voelen door de keuze van Meulenhoff om mij te vragen.’

Witte suprematie

‘Een heel verdrietige zaak’, vindt schrijfster en kunstenaar Neske Beks. ‘Gorman heeft op 21 januari iets gedaan wat enorm veel mensen heeft aangesproken. Dat kun je je niet zomaar toe-eigenen. Dat ligt niet aan Marieke Lucas Rijneveld. Wat er misgaat, is dat de uitgeverij tientallen zwarte, jonge, vrouwelijke spokenwordperformers passeert. Dat is een grote blinde vlek én ingebakken witte suprematie. Zwarte jonge vrouwelijke spokenwordperformers die dit kunnen, ze bestaan! Waarom hen dan niet de kans geven?’

De Antwerpse stadsdichter Seckou Ouologuem deelt die mening: ‘Het is jammer dat Marieke Lucas Rijneveld hierin is gesukkeld. De reacties zijn niet tegen haar gericht, maar tegen het systeem. Meulenhoff snapt het punt niet: dit is een ongelooflijk symbolisch moment. Als je dat wit schildert, kaap je dat verhaal en sla je de plank helemaal mis. Er zit zoveel pijn en hoop in dat gedicht. Als je die problematiek niet zelf doorvoeld hebt, bestaat het risico dat je dat in de vertaling te mooi en te proper maakt. Er zijn zoveel mensen voor wie het een mijlpaal zou zijn als ze dit zouden mogen vertalen. En niet ik, want ik ben een man.’

Schrijfster en vertaalster Gaea Schoeters begrijpt de heftigheid van de reacties: ‘Het is poëzie met grote symbolische waarde, een reactie van zwart Amerika op het Trump-regime. Maar wat mij het meest verbaast, is dat iedereen voorbijgaat aan de vraag wie er de beste vertaler voor zou zijn. Literair vertalen is een metier op zich. Ik vind het vaak tricky als dichters andere dichters gaan vertalen. Wie heeft de juiste taalgevoeligheid, de juiste bekendheid met het genre en de culturele context? Wie beheerst het beste de taalnuances van het Engels? Dat je kiest voor iemand die de culturele referenties beter aanvoelt vanuit zijn eigen bagage is zeker een argument, maar ik ben een beetje bang voor een een-op-eenbenadering, waarbij alleen nog vrouwen vrouwelijke auteurs, witte mensen alleen witte en zwarte mensen alleen zwarte schrijvers mogen vertalen.’

Marieke Lucas Rijneveld was niet bereikbaar voor commentaar. Maaike Le Noble, uitgever van Meulenhoff, beperkt zich voorlopig tot een verklaring: ‘We willen hiervan leren door in gesprek te gaan en we gaan met de nieuwe inzichten een ander pad bewandelen. We gaan op zoek naar een team om mee samen te werken om Amanda’s woorden en boodschap van hoop en inspiratie zo goed mogelijk en in haar geest in vertaling te brengen.’