camera closecorrect Verwijs ds2 facebook nextprevshare twitter video

Journalistiek Jaarverslag 2020 Coronacijfers

‘Meneer, uw cijfers kloppen niet’

Lezers die mee tellen

Dries De Smet redacteur wetenschap

zaterdag 2 januari 2021 om 3.25 uur

 Sjoerd van Leeuwen

Cijfers zijn bedrieglijk eenvoudig. Maar de keuze om het ene cijfer te belichten en het andere niet, is niet onschuldig. We gaven nooit eerder zoveel cijfers, en die werkten nooit eerder zoveel beroering bij lezers. Ze menen dat de cijfers verkeerd zijn, of de interpretatie. Of, nog vaker: beide. Welke knopen moest De Standaard daarover doorhakken, en heeft de krant dat goed gedaan?

Absoluut of relatief?

‘Tot mijn verbazing maakten jullie een kwalijke “beginnersfout” door het aantal besmettingen in verschillende landen onderling te vergelijken als absolute cijfers. Volgende keer beter?’

(Lezer L.V. op 13 maart)

In de beginfase van de epidemie vergeleken we het aantal besmettingen of doden in een land in absolute termen, terwijl we later vooral relatief, in verhouding tot de bevolking, gingen tellen. Hebben we dan later ingezien dat de aanvankelijke voorstellingswijze een beginnersfout was?

Nee, het was een bewuste keuze. Het begin van een epidemie verloopt immers in elk land op dezelfde manier: één of meerdere reizigers brengen het virus binnen, en zo gaat de bal aan het rollen. Hoe een land van zijn honderdste naar zijn duizendste besmetting gaat, verloopt gelijkaardig – los van de bevolkingsgrootte van het land. Dat geldt ook voor de doden, die uiteraard een gevolg zijn van de besmettingen.

De absolute cijfers lieten veel beter toe om de evolutie in landen te vergelijken. De cijfers delen door de hele bevolking van een land verhelderde de vergelijking toen niet. Al gaven we begin april al in een analyse aan dat per capita vergelijken in een latere fase van de epidemie wel het relevantst is.

Toen we die analyse maakten, stond België helemaal aan de kop van de relatieve rangschikking met 800 covid-19-doden in totaal. Was het bij die dodentol gebleven, dan had iedereen die ranking relatief – in alle betekenissen van het woord – gevonden.

Z-score of relatieve oversterfte?

‘U vergelijkt landen op basis van hun Z-score. Zo lijkt de oversterfte in Engeland erger te zijn dan in België. Dat is echter buiten de statistiek gerekend’

(Lezer K.N. op 15 mei)

Al begin april was duidelijk dat landen niet dezelfde maatstaven gebruikten om hun covid-19-doden te tellen, waardoor het sowieso opletten geblazen was met relatieve rankings. Die straffen landen af die vollediger telden.

Eind april telde ons land officieel al 7.700 covid-19-doden. Maar die ongelijke telmethode werd ook (te) vaak gebruikt om te vergoelijken dat het bij ons al bij al zo erg niet was omdat we té ijverig telden. Het merendeel van de overlijdens in de rusthuizen was toen niet met een coronatest bevestigd.

Op 24 april legden we uit dat België véél covid- 19-slachtoffers heeft, los van hoe we tellen. We toonden aan dat de covid-19-sterfte perfect gelijk liep met de oversterfte. Dat zijn het onverwacht – en in dit geval enkel door covid-19 te verklaren – aantal doden voor die tijd van het jaar.

Ook internationaal deden we het slecht, wat die oversterfte betreft. Omdat heel wat landen toen nog niet wekelijks hun algemene sterftecijfers bekendmaakten, vergeleken we op basis van de cijfers van EuroMomo. Dat doen ze aan de hand van een Z-score: het aantal doden in een week wordt gedeeld door de normale afwijking van het wekelijkse dodencijfer in een land. Pas als de Z-score hoog genoeg is, kunnen we spreken van een hogere sterfte die niet aan het toeval te wijten is.

We vergeleken de Z-score van landen: die was hoog in België, maar nog hoger in Spanje, Italië, Engeland en Nederland. Maar dat was geen eerlijke vergelijking, stipte de lezer aan, omdat het grote landen benadeelt. In grote landen is de ‘normale afwijking’, in verhouding tot de bevolking, kleiner. Vergelijk het met de sterftecijfers in één gemeente: die kunnen van week tot week sterk verschillen. Tel die samen tot het cijfer voor een land, en de uitschieters (in beide richtingen) heffen elkaar (deels) op.

Of zoals de lezer het verwoordde: ‘Dat is ook zo als je met 1 dobbelsteen gooit (gemiddelde 3,5, met standaardafwijking 1,7), in vergelijking met 100 dobbelstenen (gemiddelde 350, met standaardafwijking slechts 17). Wiskunde kan verrassen.’ Geen speld tussen te krijgen, en daarom hanteerden we, zodra de nationale sterftecijfers beschikbaar waren, de relatieve oversterfte: het percentage doden boven op het gebruikelijke aantal voor het land in die periode.

Dagcijfers of weekcijfers?

‘Het viel mij al eerder op, maar het lijkt wel of de medewerkers van Sciensano niet zo goed kunnen rekenen’

(Lezer P.D.R. op 15 juli)

Lezers merken geregeld op dat de dagelijkse cijfers van de besmettingen niet kloppen. De Standaard en Sciensano melden immers sterk afwijkende cijfers tegenover websites zoals Worldometers. Nochtans baseert die laatste zich ook op de meldingen van Sciensano.

Het verschil was op sommige dagen erg groot. Op 30 oktober, bijvoorbeeld, maakte Sciensano gewag van 15.316 nieuwe gevallen. Bij Worldometers waren dat er 23.921. Een verschil van 8.600, en toch zijn beide cijfers correct. Er wordt alleen anders geteld.

Worldometers meldt het aantal positieve testen die de vorige dag binnengekomen zijn. Sciensano wijst die besmettingen toe aan de dag waarop de test afgenomen werd, en neemt dan het gemiddelde van de laatste zeven dagen. Omdat het doorgaans even duurt tot alle resultaten van één testdatum binnen zijn, slaat het laatst gemelde cijfer op de week tot en met vier dagen geleden.

Ook De Standaard hanteert dat zevendaags-gemiddelde- met-vier-dagen-vertraging. Die zijn consistent, zonder weekend- of andere verstorende effecten. Maar ze lopen dus achter: op donderdag worden enkel maar cijfers van de vorige kalenderweek weergegeven. Zo blijft een recente versnelling buiten beeld. Daarom meldden we in de berichtgeving ook vaak de recentere evoluties, die nog niet in het Sciensano-gemiddelde te zien waren.

 Sjoerd van Leeuwen

Simulaties

‘Ik heb ernstige vragen over de betrouwbaarheid en het nut van kwantitatieve simulaties voor langetermijnvoorspellingen’

(Lezer H.V.B. op 5 november)

Het is dé vraag die op ieders lippen ligt bij een opgaande curve: wanneer bereiken we de piek, en beginnen de maatregelen te werken?

Een epidemische curve laat zich vrij goed voorspellen als je weet hoeveel anderen een besmette besmet. Maar het wordt lastig als er maatregelen getroffen worden, en mensen hun gedrag aanpasten.

Heel veel amateurs, maar ook academici zonder ervaring, voelden zich geroepen om simulaties en voorspellingen te maken. Hoe verdienstelijk die pogingen ook waren, die heeft De Standaard nooit gepubliceerd, precies omdat er ernstige vragen waren over de betrouwbaarheid en dus het nut, zoals de lezer zich terecht afvraagt.

De enige simulaties die we wel gaven, waren diegene van onderzoeksgroepen die er zich al sinds jaar en dag in bekwaamd hebben, zoals die van de groep van Niel Hens (UHasselt, UAntwerpen). Zij brachten zelf pas simulaties naar buiten als die voldoende robuust waren; De Standaard kaderde die steevast door de onzekerheid te schetsen die inherent is aan die modellen.

Ook op lange termijn deden die simulaties het overigens niet onaardig. Zo gaven simulaties al in juni aan dat het heropenen van de scholen in september, en het opnieuw opstarten van het vrijetijdsleven, gepaard zou gaan met een tweede golf in oktober, november en december. Voor één keer hadden we maar wat graag aan de lezer moeten toegeven dat er inderdaad ernstige vragen waren over de betrouwbaarheid. Helaas bleken ze, zo lang op voorhand, verrassend accuraat.

Binnenland
  1. Opnieuw geen carnaval in Binche
  2. Oproep | Heeft u zich doelbewust laten besmetten met het coronavirus?
  3. Coronablog | Ontslaggolf in evenementensector in 2021 nog zwaarder dan het jaar ervoor
  4. Video Al ruim 230 mensen opgepakt na coronabetoging in Brussel: ‘Geweld volstrekt onaanvaardbaar’
  5. Ex-basketter Pieter Loridon besmet zichzelf met coronavirus
  6. Dertiger gearresteerd na dodelijk ongeval met vluchtmisdrijf in Achel
  7. Weten we nu echt wie het deed?
  8. Opnieuw meer dan 3.000 coronapatiënten in het ziekenhuis
  9. Ze kwamen uit heel Europa: ‘Wij zijn de dokters die de angstigen met liefde zullen genezen’
  10. De Croo: ‘Onze samenleving zal blind geweld nooit aanvaarden’
  11. Foto In beeld | Coronabetoging ontaardt in rellen, geweld en vernielingen
  12. Video Uit de hand gelopen coronabetoging: relschoppers gooien hekken op politie, 70-tal mensen opgepakt
  13. Video Rellen na coronabetoging in Brussel lopen uit de hand
  14. Video 1.500 motoren brullen voor kleuter Dean op Grote Markt Sint-Niklaas
  15. Video 50.000 deelnemers aan coronabetoging in Brussel
  16. Conner Rousseau blijft in Sint-Niklaas wonen: ‘Gent is in goede handen, Sint-Niklaas niet’
  17. Organisator coronabetoging: ‘Open debat is het beste vaccin’
  18. 39-jarige Brit doodgeschoten in Aartselaar, geen spoor van daders
  19. Video Joachim Coens: ‘Onze samenleving ontrafelt, maar dat is gelukkig geen onomkeerbaar feit

De podcasts van De Standaard