camera closecorrect Verwijs ds2 facebook nextprevshare twitter video

7 vragen mutaties coronavirus

In drie maanden tijd werd de Engelse variant de dominante

Wat weten we over de Engelse variant van het coronavirus, die volgens Britse virologen 70 procent besmettelijker zou zijn dan zijn Europese tegenhanger?

dinsdag 22 december 2020 om 3.25 uur

DS fotomontage

1 Hoe kon de Engelse variant ­ontstaan?

De Engelse variant van het corona­virus ontstond door spontane mutatie, een natuurlijk proces dat de genetische ‘handleiding’ voor de bouw van virussen zoals het coronavirus voortdurend lichtjes herschrijft. Die handleiding wordt ‘overgeschreven’ telkens wanneer het coronavirus zich in de luchtwegcellen van geïnfecteerde mensen vermenigvuldigt. Dat overschrijven gaat niet altijd even goed: er kunnen tikfouten insluipen, die bij de volgende virusvermenigvuldiging op hun beurt worden overgetikt. Dat noemen biologen mutaties.

Meestal gaat het virus er met zo’n mutatie niet op vooruit, maar heel soms is het resultaat superieur. De verbeterde hand­leiding kan er dan bijvoorbeeld toe leiden dat een virusvariant zich makkelijker verspreidt, omdat hij mensen makkelijker weet aan te steken. Vermoedelijk is dat het geval bij de Engelse variant.

2Om welke mutaties gaat het?

In de Engelse virusvariant hebben zich liefst zeventien mutaties opgestapeld. Zoveel mutaties zijn nooit eerder tegelijk gezien bij een variant van het sars-CoV-2-virus, dat covid-19 veroorzaakt. Reden tot bezorgdheid is dat negen van die zeventien mutaties de handleiding wijzigen voor de bouw van de krooneiwitten van het coronavirus (de uitsteeksels op zijn oppervlak).

In de Engelse virusvariant hebben zich liefst zeventien mutaties opgestapeld. Zo veel gelijktijdige mutaties zijn nooit eerder gezien

Die krooneiwitten gebruikt het virus namelijk om de cellen van onze lucht­wegen te enteren ­­– om ons te besmetten dus. De meeste van die krooneiwit-mutaties waren apart al van andere varianten van het coronavirus bekend (er zijn inmiddels ruim vierduizend varianten van het oorspronkelijke Wuhan-virus in kaart gebracht). Nieuw is dat ze nu allemaal tegelijk bij eenzelfde virusvariant voorkomen. Het gaat om mutaties die aminozuren (bouwstenen van het krooneiwit) uit het bouwplan doen schrappen, of ze door ­elkaar halen. Bijzonder verdacht is een mutatie die in biochemisch steno N501Y heet, en die in het krooneiwit het aminozuur ­tyrosine monteert, in plaats van het originele asparagine. Die aminozuurwissel bezorgt het virus een betere ‘grip’ tijdens zijn pogingen om onze cellen te kapen.

3 Waar en wanneer is de Engelse ­variant ontstaan?

Vermoed wordt dat de zeventien ­Engelse mutaties zich in het virus hebben opgehoopt tijdens zijn verblijf in het ­lichaam van een patiënt met een immuunstoornis, die een abnormaal lange, chronische covid-infectie doormaakte. Die langdurige infectie gaf het virus de kans om bij het telkens weer overtikken van zijn handleiding fout op fout te stapelen, met de ­Engelse variant als resultaat.

Wanneer de variant ontstond, is niet ­bekend. Wel weten we dat het drie maanden heeft geduurd vooraleer hij in het zuiden van het Verenigd Koninkrijk de andere varianten had verdrongen.

4 Is het zeker dat de Engelse variant besmettelijker is dan andere virusvarianten? Of kan superverspreiding een alternatieve verklaring voor zijn dominantie zijn?

De veronderstelde hogere besmettelijkheid van de Engelse variant is een hypothese, gebaseerd op wiskundige modellen. Om helemaal zeker te zijn dat hij niet op het voorplan is gekomen door superverspreiding, moeten we wachten op de uitkomst van vergelijkende laboratorium­experimenten waarbij menselijke kweekcellen en proefdieren enerzijds worden besmet met klassieke virusvarianten en anderzijds met de Engelse variant. Volgens Kristian Andersen, immunoloog bij het Californische bedrijf Scripps Research, zal het enkele weken tot maanden duren om dergelijke experimenten op te zetten en af te ronden. ‘Tot dan heeft speculeren, ook over de gevolgen voor de ernst van een ­covid-infectie of de bescherming door vaccins, geen zin’, zegt hij op Twitter. ‘Maar de gegevens die we hebben, wijzen wel heel erg in de richting van een verhoogde besmettelijkheid.’

5Heeft de Engelse variant al definitief voet aan wal gezet in België of valt hij nog uit te roeien?

Er zijn in ons land pas vier gevallen van de Engelse variant ontdekt. Die behoorden vermoedelijk tot een familiecluster die waarschijnlijk geen buitenstaanders heeft besmet. Dat leidt Piet Maes, viroloog aan het Rega-Instituut van de KU Leuven, af uit in zijn lab uitgevoerde genoomanalyses op sars-CoV-2-stalen die bij Belgische pa­tiënten werden afgenomen. ‘Vier personen met de Engelse variant zijn eind november in ons lab opgespoord. We vermoeden dat het om een familiecluster gaat, al hebben we daarover geen uitsluitsel. Maar de postcode en de leeftijd van de personen wijzen in die richting.’ Uit de betroffen gemeente zijn later geen verdere positieve sars-CoV-2-stalen ontvangen. ‘Dat stelt ons toch wel gerust dat de Engelse variant zich lokaal niet verder heeft verspreid.’

Maes nuanceert tegelijkertijd, omdat hij slechts kan afgaan op een kleine steekproef. ‘De kans bestaat dat de Engelse variant in België wél de ronde doet en we het niet weten. Tegelijk: in Londen is al 70 procent van de recente gevallen te wijten aan de nieuwe variant. Als die variant ook bij ons al wijdverspreid zou zijn, hadden we dat wel opgepikt.’

Ook Tom Wenseleers, biostatisticus aan de KU Leuven, sluit niet uit dat de Engelse variant al op ons grondgebied circuleert. ‘En in het andere geval zal het moeilijk te vermijden zijn dat hij alsnog ons land binnenkomt. Maar een tijdlang de grenzen sluiten met het Verenigd Koninkrijk zal ons wel wat meer tijd kopen.’

6 Kan de Engelse variant verantwoordelijk zijn voor de heropflakkering van de tweede golf in ons land?

Neen, schat Tom Wenseleers. ‘Het lijkt waarschijnlijker dat de recente stijging of stagnering van de cijfers te maken heeft met coronamoeheid en met een verhoogde mobiliteit. Gegevens van Google Mobility en workplace mobility suggereren lage niveaus van telewerken’.

7 Zijn er nog andere virusvarianten om ons zorgen over te maken?

In Zuid-Afrika is in oktober eveneens een virusvariant opgedoken die zich sneller lijkt te verspreiden dan andere varianten en die deze laatste lijkt te verdringen. Ook deze variant heeft meerdere mutaties in de handleiding voor de bouw van het kroon­eiwit zitten, waaronder de N501Y-mutatie die ook bij de Engelse variant voorkomt en die het enteren van luchtwegcellen vergemakkelijkt. De Zuid-Afrikaanse en Engelse variant zijn niet met elkaar verwant, wat ­erop wijst dat het coronavirus er zowel in ­Engeland als in Zuid-Afrika in geslaagd is om een betere enterhaak uit te vinden. Dat geeft aan dat zoiets nogmaals kan gebeuren, op andere plekken in de wereld.

De podcasts van De Standaard