camera closecorrect Verwijs ds2 facebook nextprevshare twitter video

onderzoeksreeks Veefabrieken

Soepel vergunningsbeleid dreigt ons zuur op te breken

De Vlaamse stikstofregelgeving staat op losse schroeven. We stevenen af op een impasse die de vergunning van nieuwe stallen onmogelijk maakt en de bouwsector lamlegt. ‘Jarenlang getalm brengt ons in een situatie waarin niets nog kan.’

Door

Foto’s

maandag 21 december 2020 om 3.25 uur

In 80 procent van onze Natura 2000-gebieden kunnen kwetsbare soorten niet meer overleven door een teveel aan stikstof.  

Vlaanderen heeft, net als de andere Europese lidstaten, een netwerk van waardevolle en kwetsbare ­natuurgebieden afgebakend. Die zogenaamde ­‘Natura 2000-gebieden’ worden beschermd door de Europese habitatrichtlijn. De lidstaten engageren zich om erover te waken dat de soorten er in die gebieden niet op achteruitgaan en dat de natuurwaarden in gebieden die er slecht aan toe zijn worden hersteld. Nieuwe projecten die een impact kunnen hebben op zo’n gebied, mogen pas vergund worden wanneer de overheid er zeker van is dat het natuur­gebied niet wordt aangetast.

Hier zit Vlaanderen met een probleem. In 80 procent van onze Natura 2000-gebieden is de neerslag van stikstof zo groot dat de kritische drempel om kwetsbare soorten in stand te houden wordt overschreden. Stikstofdepositie wordt in grote mate veroorzaakt door de ammoniakuitstoot van de landbouw, en in iets mindere mate door het verkeer, de huishoudens en de ­industrie. Zeker in de hotspots van intensieve veeteelt, zoals de Noorderkempen en sommige regio’s van West-Vlaanderen, gaan de waarden ver in het rood (DS 19 december).

Ruimte om te vervuilen

Hoe kan dat? Om het stikstofprobleem aan te pakken, werkte Vlaanderen, in navolging van Nederland, een Programmatische ­Aanpak Stikstof (PAS) uit. Het gaat om een voorlopig kader – aan de definitieve versie wordt al enkele jaren gewerkt. ‘Die PAS is een soort boekhoudsysteem dat kijkt hoeveel ruimte er nog is om te vervuilen in een bepaald gebied’, legt specialist milieurecht Hendrik Schoukens (UGent) uit. ‘De filosofie erachter is vooral om economische ­ontwikkelingen nog mogelijk te maken binnen de instandhoudingsdoelen van de Natura 2000-gebieden.’

De meest vervuilende bedrijven (die meer dan de helft bijdragen van de kritische stikstofdepositie op een bepaalde ­habitat) kregen een ‘code rood’: zo moesten ongeveer vijftig landbouwbedrijven sluiten. Ze kregen een vergoeding om hun bedrijf te saneren of te verplaatsen. Landbouwbedrijven die tussen 5 en 50 procent bijdragen, kregen een oranje kaart – zij kunnen alleen uitbreiden als hun ammo­niakuitstoot niet vergroot. Het gros van de bedrijven, waarvan de stikstofdepositie minder dan 5 procent boven de kritische drempel van een natuurgebied gaat, kon blijven bestaan.

Hier knelt de schoen. Wanneer twintig bedrijven in de buurt van een natuur­gebied elk 5 procent boven de kritische drempel van dat gebied gaan, geven ze ­samen een overdruk van 100 procent. Dan gaat de natuur er zienderogen op achteruit. Het Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek (Inbo) becijferde in 2015 dat 77 procent van de stikstofdepositie van stallen afkomstig is van bedrijven die ­onder die 5-procentdrempel blijven. ‘Het helpt dus niet om alleen de grootste vervuilers te sluiten,’ zegt Schoukens, ‘ook de vele kleinere vervuilers samen zijn problematisch.’

‘Het helpt niet om alleen
de grootste vervuilers te sluiten, ook de vele kleinere vervuilers samen zijn problematisch’ Hendrik Schoukens  Specialist milieurecht UGent

Ook bij nieuwe vergunningen is die 5 procent de magische grens. Nogal wat aanvragen voor nieuwe megastallen, of ­uitbreidingen ervan, blijven net onder die grens en raken dus vergund. Het probleem daarbij is dat Vlaanderen stal per stal ­bekijkt: gaat die over de schreef of niet. In Nederland wordt de bijdrage van alle stallen in de omtrek van een natuurgebied ­samen bekeken. De drempel om te vergunnen ligt er dus een pak hoger. Vooral door die strenge Nederlandse stikstofregel­geving en de laksere versie in Vlaanderen steken Nederlandse veeboeren in groten getale de grens over.

Vogelvrij

Dat Vlaanderen veeteeltbedrijven die de draagkracht van de natuur aantasten blijft vergunnen, is niet zonder risico. Het volstaat naar Nederland te kijken. Daar woedt al jaren een hevige discussie over de megastallen. Vergunningen werden er regel­matig voor de rechter gebracht, omdat ze volgens milieuverenigingen in strijd zijn met de habitatrichtlijn. De PAS bood de mogelijkheid om activiteiten die de stikstofdruk op een natuurgebied verhogen, toch te vergunnen. De redenering was dat toekomstige herstelmaatregelen het effect daarvan zouden reduceren. De Nederlandse Raad van State, die in de knoop lag met die constructie, stelde een prejudiciële vraag aan het Europese Hof van Justitie. Dat oordeelde twee jaar geleden dat de ­Nederlandse stikstofboekhouding te creatief was opgesteld, en haalde de Nederlandse PAS onderuit.

’Chicken Valley’ in Wuustwezel, kippenfabrieken met gigantische kosten voor het milieu.  Jimmy Kets

Omdat het boekhoudsysteem van de PAS is weggevallen, kan elke vergunning voor een nieuwe stal met impact op een ­beschermd natuurgebied door de rechter worden vernietigd. Daardoor worden in Nederland nog nauwelijks nieuwe stallen vergund. Meer: sinds twee jaar zijn ook alle andere activiteiten die bijdragen tot extra stikstofdepositie vogelvrij verklaard. Er zijn immers twee grote bronnen van stikstof. Enerzijds is er de ammoniakuitstoot van de veeteelt, maar daarnaast zijn er de stikstofoxides die vrijkomen bij verbrandingsprocessen en veroorzaakt worden door verkeer, verwarming van woningen of de ­industrie. Daardoor lagen ook de bouw en de wegenbouw stil in Nederland, of konden grote infrastructuurwerken en nieuwe projecten in de haven niet meer vergund worden.

Omdat de Nederlandse economie onder een stolp zat, moest drastische actie worden ondernomen. Het gevolg is een streng stikstofbeleid, waarbij sterk vervuilende veebedrijven werden gesaneerd met een uitdoofpremie, en nieuwe stallen alleen kunnen wanneer de uitbaters meer uitstootrechten opkopen dan ze nodig hebben. Het is de bedoeling dat de veestapel krimpt. Voorts nam de overheid de in­grijpende beslissing dat nog maximaal honderd kilometer per uur gereden mag worden op de snelwegen. Daardoor kwam er ruimte vrij om de stikstofdepositie van andere sectoren weer wat te verhogen. Zo kunnen opnieuw huizen en bedrijven ­gebouwd worden, onder strenge voorwaarden.

Druk op de ketel

De ongebreidelde bouw van stallen blijft dus niet zonder gevolgen. Wat als een Vlaamse rechter naar het Europese Hof van Justitie stapt? Volgens Hendrik Schoukens is de kans klein dat onze stikstofboek­houding de Europese toets doorstaat. ‘We hebben geen PAS die kan sneuvelen, omdat we nog geen definitief kader hebben. Maar het is zo goed als zeker dat Europa oordeelt dat onze 5-procentregel niet ­wetenschappelijk te onderbouwen valt.’

Omdat de situatie in de Vlaamse natuurgebieden nijpend is, probeert de natuur­beweging een gelijkaardig arrest los te krijgen bij een Belgische rechter. ‘De PAS zelf kunnen we niet aanvechten’, zegt Laurie Braet, jurist bij Natuurpunt. ‘Maar door ­enkele dossiers met een ongeoorloofde ­impact op kwetsbare natuurgebieden voor de rechter te brengen, kunnen we daar wel een uitspraak over afdwingen. Dat zou ­precedentwaarde hebben, wat op hetzelfde neerkomt als de verbreking van de voor­lopige PAS-regeling.’

Momenteel heeft Natuurpunt vier zaken lopen bij de Raad voor Vergunningsbetwistingen. Het gaat om vergunningen van ­megastallen in de Noorderkempen, Limburg en West-Vlaanderen. ‘De uitspraak daarover kan elk moment vallen’, zegt ­Braet. ‘Het is vervelend dat we de strijd moeten voeren door concrete bedrijven aan te pakken. Maar we hadden geen keuze. De klok tikt, sommige kwetsbare soorten vallen amper nog te redden. Al twee jaar proberen we inspraak te verkrijgen bij de totstandkoming van de definitieve PAS. We doen suggesties over herstelmaatregelen en andere oplossingen. Maar we horen niets. De definitieve wetgeving moest er dit jaar al zijn, maar het proces loopt ver­traging op. Alleen via juridische weg kunnen we druk op de ketel houden.’

Als zo’n arrest geveld wordt, is de kans groot dat we in dezelfde situatie belanden als Nederland, met snelheidsbeperkingen op de snelweg en een harde bouwstop. De impact op onze economie zou ontwrichtend zijn. ‘Dat scenario is zeer realistisch’, zegt Braet. ‘Elke vergunning met impact op kwetsbare natuurgebieden die dan voor de rechter komt, zal vermoedelijk worden vernietigd. Het zet veel projecten op juridisch drijfzand: de bouw en de wegenbouw, maar ook grote projecten in de Antwerpse haven of infrastructuurwerken als de Oosterweelverbinding. Door al dat getalm kom je ­helaas tot een situatie waarbij niets meer kan.’

Knipperlichten op rood

In die grijze zone van een haperende stikstofwetgeving, gaat de vergunning van ­megastallen onverminderd voort. De ­bevoegde minister van Omgeving, Zuhal Demir (N-VA), beseft dat dit niet vol te houden is. Toen ze eind vorig jaar aantrad, kreeg ze dit explosieve dossier op haar bord. De minister laat weten dat ze werkt aan een definitieve PAS, die volgend voorjaar rond moet zijn. ‘Veel kan ik er niet over kwijt, we zijn volop in gesprek met de landbouwsector, de natuurbeweging, de administratie en andere experts, ook uit Nederland. Maar een impasse zoals in ­Nederland wil ik absoluut vermijden. Dat zou nefast zijn voor onze economie. Alle knipperlichten staan op rood, ik wil de ogen daar niet voor sluiten.’

Op de Nederlandse snelwegen mag slechts
100 km per uur gereden worden. Daardoor kwam
er ruimte vrij om de stikstofdepositie van andere sectoren wat te verhogen

Het proces vraagt tijd, zegt Demir, ­omdat ze het grondig wil doen. ‘We willen een stikstofkader dat de Europese toets kan doorstaan. Dat is de enige manier om rechtszekerheid te geven aan de land­bouwers en aan de andere sectoren die stikstof uitstoten.’ Maar hoe langer de ­minister wacht, hoe lastiger het wordt, klinkt het bij experts. ‘Met elke vergunning die er nu nog bij komt, wordt het probleem groter’, zegt Hendrik Schoukens. ‘Zeker in de gebieden waar de drempelwaarden voor stikstofdepositie ver overschreden zijn. Het wordt daarbij steeds moeilijker om het doel van de habitatrichtlijn te halen.’

Wat met die regio’s waar ons stikstof­krediet al helemaal opgebruikt is? Kunnen daar, ook binnen een definitieve PAS-wetgeving, überhaupt nog grote stallen of ­andere projecten vergund worden? ‘Lokaal varieert de impact van de regelgeving’, zegt de minister, zonder op de definitieve versie vooruit te willen lopen. ‘Hoe hoger de ­uitstoot ergens is, hoe groter de nood aan maatregelen om aan de Europese doelstellingen te voldoen.’

Ine Renson onderzoekt de opkomst en de impact van megastallen in Vlaanderen.

Lees de volledige reeks op

www.standaard.be/megastallen

Binnenland
  1. Coronablog | Frank Vandenbroucke: ‘Voor 2022 komt verplichte vaccinatie in de zorg er’
  2. Uitbreiding Vlaamse coronapas laat op zich wachten door juridische twijfels
  3. Slechts 1 op de 3 Waalse leerlingen kiest voor Nederlands in het eerste middelbaar
  4. Leent Vlaanderen Wallonië geld? ‘We wachten op voorstel’
  5. Rectoren reageren: ‘Zelfcensuur mogen we nooit normaal vinden’
  6. Vertraging voor coronapas in Brussel: ‘Ten laatste op 15 oktober’
  7. Uber-chauffeurs protesteren donderdag in de straten Brussel en leggen app plat
  8. Een van de drie rechters in het Reuzegom-proces trekt zich terug
  9. Wat hebben Jambon & co. voor u in petto?
  10. Trans jongen Finn van Batenburg: ‘Ik hoef niet langer verstoppertje te spelen’
  11. Jambon in septemberverklaring: ‘Kijken of we Wallonië na watersnood kunnen bijstaan via een lening’
  12. Video Is veranderen van leverancier interessant? En moet ik nu zonnepanelen leggen? Al uw vragen beantwoord
  13. De laatste uren van Chovanec: twee dagen en 100 mensen nodig om doodstrijd te reconstrueren
  14. Halve ton cocaïne ontdekt aan boord van schip in Gentse haven
  15. ‘Niet op de knieën gaan voor Vlamingen in 2024’
  16. Klimaatverandering treft kinderen harder
  17. VDAB-werknemers leggen halve dag werk neer
  18. Foto Lectrr, cartoon van de dag
  19. Eén persoon aangehouden na dodelijke steekpartij Oostkamp
Buitenland
  1. De kleintjes zijn aan zet bij de Duitse coalitievorming
  2. CIA had plannen om Julian Assange te ontvoeren of zelfs te vermoorden
  3. Video Nieuwe lavastroom op La Palma dreigt oceaan te bereiken
  4. China wil abortussen ‘die niet medisch noodzakelijk zijn’ terugdringen
  5. Video Franse president Macron bekogeld met ei
  6. De kalme kapitein die de SPD naar de overwinning leidde
  7. Video ‘Machoman’ Poetin al jagend gefilmd op vakantie in Siberië
  8. Video Wildcamera filmt doodsstrijd tussen wolf en edelhert in Nederlandse Veluwe
  9. Zware aardbeving treft Kreta
  10. Video Vader van Gabby Petito neemt afscheid: ‘De hele planeet kent nu haar naam’
  11. Nederlandse premier Rutte krijgt extra beveiliging
  12. Berlijn krijgt voor het eerst vrouwelijke burgemeester
  13. SPD wint parlementsverkiezingen: winnaar Scholz én geslagen Laschet eisen kanselierschap op
  14. SPD wint parlementsverkiezingen, CDU/CSU op historisch dieptepunt
  15. Nucleaire waakhond zegt dat Iran toezicht op kernprogramma deels blokkeert
  16. Tien Nigeriaanse leerlingen vrijgelaten na ontvoering, nog elf gevangen
  17. Twee derde Zwitsers voor holebihuwelijk
  18. Al bijna dubbel zoveel migranten staken Kanaal over als in recordjaar 2020
  19. Aardbeving op grootste eiland Filipijnen
  20. ‘Antivaccinatiepartij’ grote verrassing van Oostenrijkse deelstaatverkiezing

De podcasts van De Standaard