camera closecorrect Verwijs ds2 facebook nextprevshare twitter video

 rb

Uitdovende epidemie vertraagt testen coronavaccin

Wie laat zich vrijwillig besmetten met corona?

De snelste manier om een coronavaccin te testen is: gezonde mensen doelbewust met het virus besmetten. Maar kunnen we dat risico wel nemen, als ook jonge en gezonde test­personen zwaar ziek kunnen worden?

123 kandidaatvaccins in de running Lees verder onderaan Hoe wordt een vaccin getest? Lees verder onderaan

De Canadees Conor Barnes (27) is geen arts en ook geen verpleger. Als bibliotheekmedewerker oefent hij ook geen essentieel beroep uit, en van mondmaskers naaien heeft hij evenmin verstand. Toch wil Barnes zijn steentje bijdragen in de strijd tegen de covidepidemie. En dus heeft hij zich aangemeld om zich als proef­konijn vrijwillig te laten besmetten met het virus dat covid-19 veroorzaakt, om zo de zoektocht naar een vaccin te versnellen. ‘Soms moet je wat voor de maatschappij willen doen, zonder daar meteen zelf iets voor terug te krijgen’, verklaarde hij die opofferingsgezindheid vorige week in de Canadese pers.

Barnes is niet de enige vrijwilliger die zich belangeloos en met gevaar voor eigen leven ter beschikking wil stellen van het vaccinonderzoek tegen de nieuwe longziekte covid-19. Op de intekenlijst van 1Daysooner, een vzw die vrijwilligers voor het project ronselt, hebben bijna 15.000 mensen uit honderd landen zich opgegeven om zich voor de wetenschap vrijwillig te laten besmetten met het sars-CoV-2-virus, dat over de hele ­wereld al 3,5 miljoen mensen ziek heeft gemaakt en een kwart miljoen mensen gedood.

Pierre Van Damme, epidemioloog en vaccinspecialist aan de Universiteit Antwerpen, is niet verbaasd over dat grote aantal vrijwilligers. ‘Sommige mensen zijn van nature altruïstisch genoeg om zich voor zoiets op te geven.’

Met de voeten vooruit

Door jonge, gezonde mensen opzettelijk te besmetten moet men niet wachten tot proefpersonen het virus ‘vanzelf’ oplopen. ‘Je wint makkelijk een jaar’

Van Damme kan het weten: drie jaar geleden coördineerde hij in een containerdorp op de parkeerplaats van het Antwerpse universitaire ziekenhuis een experiment waarbij een nieuw vaccin tegen kinderverlamming werd getest. Ook toen lieten proefpersonen zich vrijwillig in quarantaine opsluiten en als het ware besmetten met het poliovaccinvirus.

Provocatiestudies, heten zulke ­experimenten waarbij een beperkt aantal vrijwilligers zich willens en wetens met een ziekmakende microbe laat besmetten. Zo’n met-de-voeten-vooruitaanpak is ongebruikelijk, maar wel al geprobeerd bij de ontwikkeling van vaccins tegen griep en dengue.

Veelal kiezen vaccinonderzoekers evenwel voor de ‘klassieke’ aanpak, waarbij ze duizenden vrijwilligers vaccineren met ofwel een kandidaatvaccin ofwel een nepvaccin. Vervolgens wachten ze geduldig af wie in de maanden of jaren erop toevallig geïnfecteerd raakt met het virus of de bacterie waartegen het geteste vaccin bescherming moet bieden. Zijn dat er beduidend minder in de vaccingroep dan in de nepvaccingroep, dan is de werking van de nieuwe entstof bewezen.

Zo’n van het toeval afhangende uitkomst kan vele jaren op zich laten wachten. Dat zou ook het lot kunnen zijn van de tests met ­covid-aspi­rantvaccins die nu starten. Zeker nu de covidepidemie door alle lockdownmaatregelen op haar retour lijkt. Voor vaccinonderzoekers is dat geen goed nieuws, zegt Van Damme. ‘Om een vaccin te testen, hebben ze voldoende verspreiding van het virus nodig. Een epidemie is voor hen dus ideaal. Maar de hele wereld doet juist zijn uiterste best om die epidemie te doen uitdoven.’

Geen tijd

Zonder epidemie loopt het virus minder snel over en kan het jaren ­duren voor de wetenschap zicht krijgt op de bescherming die een aspirant-vaccin al dan niet biedt. De ambitie om volgend voorjaar al een vaccin tegen covid op de markt te hebben, valt dan in duigen. Die tijd hebben we niet, met een ziekte die zulke ernstige gevolgen heeft en waartegen geen medicijnen bestaan. Bovendien heeft niemand zin om nog jaren in een ­anderhalvemetersamenleving te moeten leven om de epidemie beheersbaar te houden – om van de gevolgen voor de economie nog te zwijgen.

‘In de huidige fase van de epidemie zou je vaccins eventueel nog versneld kunnen testen in woonzorgcentra, waarbij je bewoners van het ene centrum inent en die van het andere niet’, oppert Van Damme. ‘Maar ethisch zijn bij zo’n experiment grote vragen te stellen.’

Een ander alternatief is dat vaccinbouwers het aantal deelnemers aan hun vaccintests verhogen naar tien- tot twintigduizend. Maar daarmee worden de tests, die al grote investeringen vragen, alleen maar duurder. En met meer dan honderd kandidaatvaccins in de running (zie inzet) wordt het helemaal een werk van lange adem.

Vooraanstaande wetenschappers, onder wie de gereputeerde epidemioloog Marc Lipsitch van Harvard, hebben daarom in het vakblad Journal of Infectious Diseases een oproep gedaan om snelheid te maken door de beste kandidaatvaccins tegen covid-19 met provocatiestudies te testen. Daarvoor zou een beroep worden gedaan op jonge, gezonde vrijwilligers – zoals de Canadese hulpbibliothecaris Barnes. Door hen opzettelijk met het sars-CoV-2-virus te infecteren, nadat ze met een kandidaatvaccin ertegen werden ingeënt, zouden veel minder proefpersonen nodig zijn om uit te maken of zo’n vaccin werkt – hooguit honderd, tegenover enkele duizenden. Bovendien krijg je door mensen bewust te besmetten veel sneller resultaten dan wanneer je moet wachten tot proefpersonen ‘vanzelf’ het ­virus oplopen – hooguit enkele weken, in plaats van maanden of jaren.

 ‘Zulke studies kunnen de tijd om een werkzaam vaccin te vinden flink bekorten. Je wint makkelijk een jaar’, schat Van Damme. ‘Maar ik zie het met covid-19 nog niet zo gauw gebeuren, zolang er geen medicijn tegen de ziekte is.’

Rode lichten

Zonder geneesmiddel houdt deelname voor proefpersonen flinke gezondheidsrisico’s in. Als het proef­vaccin waarmee ze worden ingeënt, niet zou blijken te werken, zijn ze niet beschermd tegen de ziekte, die zware longontstekingen kan uitlokken. Zelfs als alleen jonge mensen, bij wie de ziekte zelden ernstig verloopt, zouden worden geproef-vaccineerd, zijn er uitzonderingen die met covid op intensieve zorg terechtkomen of overlijden. Een te groot risico, vindt Van Damme. ‘Bovendien riskeer je verkeerde conclusies te trekken uit een studie met alleen jongeren. Want wat als een vaccin deze jonge gezonde mensen bescherming biedt, maar oudere mensen niet? Want met provocatie­studies test je dus geen mensen uit kwetsbare groepen.’

Of grote westerse farmabedrijven die aan een covidvaccin werken, zoals Janssen Pharmaceutica, Pfizer of Astra Zeneca, provocatiestudies zullen opzetten, blijft een vraagteken. Van Damme: ‘Zij zullen alleszins bij aanvang de klassieke weg volgen, van preklinische studies bij proefdieren tot fase 1- en fase 2-studies bij mensen, met alle voorgeschreven veiligheidsstappen. Dat lijkt me de juiste aanpak.’ Provocatiestudies kunnen daarna eventueel (deels) de tijdrovende en dure fase 3-studies vervangen.

Of Chinese bedrijven, die in de race naar een vaccin vooroplopen, dezelfde schroom zullen hebben, durft Van Damme niet te zeggen. ‘Ik hoop het. Al gaan er in China hier en daar wel stemmen op om bijvoorbeeld dierproeven over te slaan en kandidaatvaccins meteen bij mensen te testen. Maar die stemmen hoor je evengoed in de Verenigde Staten. Een biotechbedrijf dat in april als eerste met ­covidvaccintests bij mensen is begonnen, is daar bijvoorbeeld een voorstander van.’

Zelf is Van Damme geen voorstander van stappen overslaan en rode lichten negeren om tijd te winnen. ‘Het veiligheidsprofiel van het vaccin moet vooropstaan. Maar provocatiestudies kunnen wel snel informatie opleveren over de werkzaamheid van een vaccin en ons heel wat stappen vooruit helpen.’

123 kandidaatvaccins in de running

Tot nu hebben universiteiten en bedrijven 123 kandidaatvaccins in de maak, en daar komen er elke week nog bij. De meeste vaccins bevinden zich in het stadium van laboratoriumexperimenten of dierproeven. Een dozijn wordt al getest op mensen. Later dit jaar zouden er nog eens twintig kandidaatvaccins de stap naar mensen zetten.

Alle vaccins werken volgens hetzelfde principe. Ze stellen het lichaam bloot aan een of meerdere virusonderdelen die op zichzelf geen ziekte veroorzaken, maar het immuunsysteem trainen om het virus als gevaarlijk te herkennen en in zijn geheugen op te slaan. Als later het echte ­virus aanklopt, kan het afweersysteem dit dankzij zijn geheugentraining snel en effectief uit­schakelen.

De meeste ontwikkelaars kiezen een van de volgende manieren om een covidvaccin te bouwen*:

1. Gedood virus

Wat? Door hitte of scheikundige stoffen gedood sars-CoV-2-virus.

Aantal kandidaatvaccins tegen covid: 7

Aantal lopende vaccinproeven bij mensen: 2 ­(Sinovac, Sinopharm)

Voordelen: technisch eenvoudig te produceren

Nadelen: houdt gevaren in, omdat grote uitgangshoeveelheden actief virus moeten worden gekweekt en omdat elk ingespoten virusdeeltje perfect moet zijn doodgemaakt

Met deze techniek gemaakt: hepatitis A-vaccin, griepvaccin

2. Verzwakt virus

Wat? Genetisch fel verzwakt, maar levend sars-CoV-2-virus. De genetische code van het virus wordt in het lab gewijzigd, zodat het niet meer ziek maakt, maar wel nog immuniteit opwekt.

Aantal kandidaatvaccins tegen covid: 2

Aantal lopende proeven bij mensen: nog geen

Voordelen: genereert uitstekende immuun­respons

Nadelen: heel uitzonderlijk kan verzwakt virus opnieuw omslaan naar gevaarlijke variant

Met deze techniek gemaakt: bof, mazelen, ­rodehond, gele koorts

3. Taxivirus

Wat? Een onschadelijk ander virus (bijvoorbeeld een verzwakt verkoudheidsvirus) wordt gebruikt als taxi voor ingebouwde coronagenen. In het ­lichaam maken die genen corona-eiwitten aan, die een immuunrespons genereren.

Aantal kandidaatvaccins tegen covid: 29

Aantal lopende proeven bij mensen: 2 ­­­(Astra Zeneca-Cobra-Merck-Oxford, Cansino)

Voordelen: veilig, roept sterke immuunafweer op

Nadelen: bestaande immuniteit tegen taxivirus kan efficiëntie verlagen

Met deze techniek gemaakt: ebolavaccin

4. Eiwitvaccin

Wat? (Onderdelen van) eiwitten van het ­sars-CoV-2-virus.

Aantal kandidaatvaccins tegen covid: 36

Aantal lopende proeven bij mensen: nog geen

Voordelen: veilig, snel en op grote schaal te produceren

Nadelen: roept beperkte immuunafweer op, vaak meerdere vaccinaties nodig

Met deze techniek gemaakt: kinkhoestvaccin, vaccin tegen baarmoederhalskanker

5. RNA- of DNA-vaccin

Wat? Het genetische materiaal van het virus (RNA of DNA) wordt ingespoten. Het beveelt onze cellen om viruseiwitten te maken, die een immuunrespons oproepen.

Aantal kandidaatvaccins tegen covid: 27

Aantal lopende proeven bij mensen: 3 (Pfizer, Moderna, Inovio)

Voordelen: makkelijk en veilig te maken

Nadelen: onbewezen technologie, nog nooit een vaccin mee op de markt gebracht

(hvde)

* Niet alle kandidaatvaccins zijn opgelijst.

Bron: Milken Institute, WHO

Hoe wordt een vaccin getest?

Er zijn drie testfases. Een vaccin dat slaagt voor een testfase, mag door naar de volgende ronde. Faalt het vaccin, dan wordt het afgevoerd.

Fase 1: veiligheidstest.

Ongeveer honderd ­gezonde, jonge proef­personen worden ­gevaccineerd. Nevenwerkingen worden ­geïnventariseerd en geanalyseerd: is het vaccin veilig genoeg om te worden ingespoten bij mensen? Duurtijd van deze fase: enkele weken tot maanden.

Fase 2: dosisbepaling

Een paar honderd mensen uit diverse leeftijdsgroepen krijgen oplopende vaccindosissen om te bepalen bij welke dosis ze voldoende antistoffen aanmaken in hun bloed. Ook wordt ­bepaald hoeveel vaccin­beurten nodig zijn, met hoeveel tussentijd. Duurtijd van deze fase: enkele maanden tot een jaar.

Fase 3: werkzaamheidstest

Beschermt het vaccin tegen infectie? Enkele duizenden mensen uit alle leeftijdsgroepen worden gevaccineerd. Daarnaast krijgt een controlegroep een nepvaccin. Wetenschappers bekijken of proefpersonen die het echte vaccin krijgen, minder kans maken op infectie dan proefpersonen die het nepvaccin krijgen. Duurtijd van deze fase: gemiddeld één tot anderhalf jaar.

Sport
  1. EK 2021 liveblog | Turkse coach steekt hand in eigen boezem: ‘Ik ben verantwoordelijk voor het resultaat’
  2. Met de groeten van Locatelli: sterk Italië stoot door na vlotte zege tegen Zwitserland
  3. Rode Duivels bij zege tegen Denemarken mathematisch zeker van tweede ronde
  4. Sergio Ramos vertrekt bij Real Madrid
  5. Na maandenlange pauze: Dumoulin wint meteen Nederlands kampioenschap tijdrijden
  6. Sterke Gareth Bale wijst Wales de weg naar eerste EK-zege, Turkije stelt opnieuw teleur
  7. Girowinnaar Bernal schenkt roze trui en fiets aan paus
  8. Martinez: ‘Kevin De Bruyne heeft groen licht om wedstrijden te spelen’
  9. Ex-speler Maxime Biset vervolledigt sportieve staf van Antwerp
  10. Beresterke Lampaert klopt Evenepoel en wint BK tijdrijden voor eigen volk
  11. Rusland klopt Finland met het kleinste verschil, klasseflits van Miranchuk volstaat
  12. Alle EK-landen nemen boodschap op voor Eriksen
  13. Pavard even knock-out tegen Duitsland: volgens spelersvakbond moest een wissel volgen
  14. Lotte Kopecky wint voor het derde jaar op rij het BK tijdrijden
  15. Yari Verschaeren verlengt contract tot 2024 bij Anderlecht
  16. Duitse politie overwoog parachutist in Allianz Arena neer te schieten
  17. Voorzitter Deense voetbalbond vraagt Uefa reglementen te herzien na voorval met Eriksen
  18. Deense bondscoach: ‘Zullen moeilijk te kloppen zijn tegen België’
  19. Na operatie van zes uur: bijna einde carrière voor Castagne
  20. Uefa schorst Oostenrijker Arnautovic voor wangedrag na goal tegen Noord-Macedonië

De podcasts van De Standaard