We schrijven donderdagmiddag. Straks debatteert het parlement over de positie van verkeersminister Jacqueline Galant (MR). Die zou een kritisch rapport van de Europese Commissie over de veiligheidssituatie op de nationale luchthaven hebben genegeerd. Jan Jambon ziet op dat ogenblik ‘geen probleem’ met de positie van zijn collega. ‘Zolang de verkeersminister het vertrouwen van haar partij behoudt, blijven de coalitiepartners afzijdig.’

Een dag later smolt dat vertrouwen als sneeuw voor de zon. Meteen is ook het ministerschap verleden tijd.

U trekt geen parallel met uw eigen houding?

‘Helemaal niet. Bij Galant ging het om een gedwongen ontslag, gevraagd vanuit de oppositie. Of haar positie houdbaar bleef, was een afweging die enkel Galant zelf kon maken. Bij mij ging het om een gewetensonderzoek. Die dag, op dat moment, onder die omstandigheden vond ik dat ik mijn politieke verantwoordelijkheid moest nemen. Terwijl iedereen me dat afraadde.’

‘Niet elke minister maakt zo’n afweging, dat klopt. Dat is nu eenmaal de aard van het beestje. Ik ben niet gehecht aan dit mandaat, ik wil alleen mijn job goed doen.Kijk nu eens wat ik heb bereikt, met dat gevoel kom ik nooit werken.’

Maandag start de onderzoekscommissie rond de aanslagen van 22 maart. Wat zijn uw verwachtingen?

‘Die commissie wordt een zaak voor het parlement. Ik heb best wat ideeën, maar het komt een lid van de regering niet toe om die te ventileren. Ik sta ter beschikking, in alle transparantie. En het is goed dat de commissie zich niet alleen focust op de dag zelf, maar ook onderzoekt hoe het zover is kunnen komen.’

‘Het migratiebeleid heeft gefaald. In Vlaanderen zijn we in 2004 gestart met het verplicht inburgeringsbeleid, in Wallonië slechts enkele weken geleden. Daar moet ik toch geen tekening bij maken? Als het in Vlaanderen rijkelijk laat was, welke overtreffende trap moeten we dan voor Wallonië gebruiken?’

‘Tegelijkertijd besteden we te weinig aandacht aan de succesverhalen. De jaarlijkse Diwan Awards bekronen mensen die hun eigenheid hebben bewaard, maar wel de geboden kansen hebben gegrepen.’

Geen heroes, geen zeros

Dragen wij als samenleving ook verantwoordelijkheid?

‘Schuldig verzuim is het niet. Schuldig impliceert een bewuste handeling om de dingen te laten ontaarden waardoor terroristen hun slag konden slaan. Of dat de samenleving bewust nalatig is geweest. Wel hebben we gedurende jaren de knipperlichten miskend die suggereerden dat onze aanpak leidde tot miserie, dat het in bepaalde wijken helemaal fout liep. We overschreden daarbij een grens, waardoor het gevaar te diep wortel schoot. Daardoor hebben de noodzakelijke maatregelen, die we nu nemen, niet onmiddellijk effect.’

‘Een significant deel van de moslimgemeenschap danste naar aanleiding van de aanslagen. Ze gooiden met stenen en flessen naar politie en pers bij de arrestatie van Salah Abdeslam. Dat is het echte probleem. Terroristen kunnen we oppakken, uit de samenleving verwijderen. Maar zij zijn slechts een puist. Daaronder zit een veel moeilijker te behandelen kanker. We kunnen dat aan. Maar niet van vandaag op morgen. En de politiek zal zichzelf moeten overstijgen.’

Uw partijgenoot Geert Bourgeois vond dat de openbare omroep hier wegkeek.

‘Sommigen brengen dat, anderen vertonen ontkenningsgedrag. Over de rol van de media spreek ik me niet uit. Maar we kunnen er niet naast kijken: scholen die geen minuut stilte kunnen houden voor de slachtoffers van Parijs, ontnuchterende resultaten van peilingen in de moslimgemeenschap, de reactie van sommige leerlingen. Puberaal gedrag, zegt men dan. Maar dat komt toch ergens vandaan? We zullen voorbij het politiek correcte denken moeten gaan, man en paard noemen.’

De situatie in Syrië is ook deel van de oorzaak. Niet alleen justitieminister Koen Geens zegt dat.

‘Natuurlijk zijn de dingen verbonden. Maar we moeten niet wachten tot de problemen in het Midden-Oosten zijn opgelost. We zullen hier altijd met risico’s leven, maar niet noodzakelijk met miserie. Dat migranten van de derde of vierde generatie zich openlijk tegen onze samenleving keren en daarbij bereid zijn om geweld te gebruiken of goed te praten, heeft met ons beleid te maken.’

‘Ik ben niet fatalistisch. Vergelijk het met verkeersveiligheid. Er zullen altijd doden vallen in het verkeer, het hangt van heel wat factoren af. Toch is het goed dat ministers hun verantwoordelijkheid nemen, dat er zoiets bestaat als het Belgisch Instituut voor Verkeersveiligheid. Elke dag kan er aan schroefjes worden gedraaid. Elke verkeersdode minder als gevolg van een intelligent beleid, is een reden om dagelijks het gevecht aan te gaan. Bij de bestrijding van terrorisme gaat dat net zo.’

U hebt niet het gevoel dat er eerst nog grote bouten moeten worden vastgedraaid.

(cynisch) ‘Die bouten zaten in de gebruikte bommen. Nee. We zijn geen heroes, maar ook geen zeros. 22 maart is een gevolg van de arrestatie van Abdeslam. Met wat meer tijd was wellicht het volledige netwerk opgerold. Bij de arrestatie van Abdeslam heeft niemand me op triomfalisme kunnen betrappen. Ik wist dat het nog niet gedaan was. Elke arrestatie is een gewonnen veldslag. Maar de oorlog zelf is nog niet voorbij.’

‘Ten gronde denk ik niet dat er nog ingrijpende maatregelen nodig zijn. Elk bedrijf reorganiseert zich voortdurend, stelt processen in vraag. We hadden de aanslagen niet nodig om te beseffen dat we iets aan de versnippering van bevoegdheden moeten doen. Maar met het samenvoegen van de Brusselse politiezones vermijden we niet onmiddellijk een terroristische aanslag.One size fits all,zo’n maatregel bestaat nu eenmaal niet. We moeten onze veiligheidscultuur tegen het licht houden. De aanslagen zijn een wake-upcall.’

Geen spelletjes

Kunt u uw job doen als minister in een gefragmenteerd land?

‘Bij een volgende regeringsvorming moet er worden nagedacht om zo veel mogelijk veiligheidsbevoegdheden in één hand te stoppen. Het Nederlandse model, met een minister van Justitie en Politie, vind ik verdedigbaar. Cybersecurity zit bij de premier, staatsveiligheid bij de minister van Justitie... Hetzelfde geldt voor de politiezones. België telt er 189, Nederland 10. Momenteel spreekt het regeerakkoord van faciliteren, maar we moeten evolueren naar een verplicht karakter waarbij we eerst de optimale grootte van zo’n politiezone bepalen.’

‘Los daarvan zal er altijd discussie zijn over federale en lokale verantwoordelijkheden. De lokale besturen zijn het best geplaatst om de problematiek rond teruggekeerde Syriëstrijders op te volgen. Lokale bestuurders zijn geen onverantwoorde mensen. Inderdaad, in hun politieke communicatie spelen ze wel eens spelletjes. Ik ontken evenmin dat ik het soms anders zou aanpakken. Maar ik ben zeker niet gefrustreerd.’

‘De Brusselse lasagne is aan vereenvoudiging toe is. Negentien burgemeesters, zes politiezones, de hogere ambtenaar, de instelling Preventie en Veiligheid bij minister-president Rudi Vervoort, de federale instanties... Dat aantal moeten we reduceren. Makkelijk is dat niet. Als we Brussel fusioneren, zal het zijn alsof we achttien kalkoenen naar het kerstdiner brengen.’

De overlevende kalkoen heet dan Yvan Mayeur?

(lacht) ‘Dat moeten de Brusselse kiezers bepalen.’

Hij verweet u dicht bij de hooligans te staan die op het Beursplein kwamen betogen.

‘Ik ben minister van Binnenlandse Zaken, hij is burgemeester van een grote stad. Het betaamt niet dat wij oorlog voeren in de media, zeker niet in dit tijdvak. Daarom reageer ik niet. Ik probeer correct te werken met hem. Hij vroeg om samen een persconferentie te houden, wel, ik ben speciaal van Brasschaat afgekomen omdat ik dat belangrijk vond.’

‘Hij klaagt over een tekort aan agenten. Maar de invulling van de lokale politie is zijn verantwoordelijkheid. En als Brussel steun vraagt bij de federale politie, krijgt de stad altijd meer agenten dan gevraagd. Maar inzake het al dan niet vertrekken van manifestanten naar Brussel heb ik geen enkele bevoegdheid.’

Hij heeft zich verontschuldigd voor zijn uitspraken.

‘In de hemel zal er meer blijdschap zijn over één zondaar die zich bekeert, dan over 99 rechtvaardigen die geen bekering nodig hebben. Maar doe geen moeite, ik start geen polemiek.’

Telkens als hij iets zegt, daalt hij in de Franstalige peilingen. Terwijl u stijgt. U bent populairder dan Mayeur en Vervoort.

‘Het is misschien een bewijs dat mensen intelligent zijn. (wegwerpgebaar) Die populariteitspolls zijn allemaal zo vluchtig. Ik houd niet van communicatiespelletjes, noch geef ik commentaar op vanalles en nog wat. Daar heb ik geen tijd voor.’

‘Het aanbieden van mijn ontslag was zeker geen spelletje. Het parlement vroeg om volledige transparantie. Ik heb gewezen op een disfunctie van mijn liaisonofficier in Istanbul. Die disfunctie heeft de aanslagen niet veroorzaakt, het is ook niet de enige disfunctie. Maar het is er wel één waar ik politiek verantwoordelijk voor ben.’

‘Ik wil niet alle schuld in de schoenen van die man schuiven. Maar hij heeft een fout gemaakt. Hij had moeten beseffen dat iemand die met dergelijke antecedenten aan de Turks-Syrische grens wordt opgepakt, een potentiële Syriestrijder was. Overwerkt? Vakantieplannen? Ik maak het proces niet. Maar wat zou belangrijker kunnen zijn dan te onderzoeken of de Turken een foreign fighter op het vliegtuig hadden gezet? Een journalist met een primeur moet bij zijn hoofdredacteur ook niet afkomen met tijdgebrek om een stuk te maken.’

We zijn ermee bezig

Los van een lome ambtenaar, er schort iets met de doorstroming van informatie.

‘Zeker. De analyse van het probleem is al gemaakt. Ik vind het heel vervelend om te zeggen, maar ja, we zijn ermee bezig. De terreurcommissie in het parlement keurde onlangs het ontwerp goed dat verschillende databanken aan elkaar koppelt en ervoor zorgt dat die in realtime up-to-date blijft. Een politieke beslissing is snel genomen. Maar het maakt slechts een fractie uit van het te lopen parcours.’

‘Hetzelfde geldt voor de onderbezetting van diensten. We kunnen snel geld vrijmaken, maar het opvullen van kaders kost tijd.’

‘Mensen moeten bovendien goed worden opgeleid. Anders krijgen we ook daar problemen. Dan misdraagt er zich iemand, of scheldt die een allochtoon uit. Wij zetten niet in één jaar recht wat als gevolg van twintig jaar desinvestering is ontspoord.’

Kan een veiligheidscultuur doorslaan? Die maatregelen in Zaventem zijn niet vol te houden.

‘We hebben de luchthaven heropend onder zeer strenge veiligheidsmaatregelen. Ik denk inderdaad dat dat niet vol te houden is. De komende weken moeten we dat evalueren. Veiligheidsmaatregelen genereren spanningen, ook met economische belangen. Willen we een samenleving waar mensen die naar de markt gaan of naar een massabijeenkomst, allemaal vooraf worden gescreend? Ik niet. Verhogen we de veiligheid door het creëren van files waarop mensen met hun bagage via de pechstrook naar de luchthaven trekken?’

‘Die checks and balances gelden ook voor de privacy. Zo bestaat er discussie over het nemen van vingerafdrukken, of over het bijhouden van passenger name records. Critici vrezen een deel van hun vrijheid te moeten afgeven. Maar is dat wel zo? We moeten ons vooral focussen op de vraag wie de gegevens kan gebruiken, in welke omstandigheden en hoe lang ze worden bijgehouden. Nadenken hierover kan geen kwaad, I’m on your side. Maar tegenwoordig moeten alle beschikbare gegevens geëxploiteerd worden. Hoeveel privacy is de man met het hoedje niet kwijtgeraakt?’

U hebt een hekel aan ‘relletjes die slechts twee dagen meegaan’. De afgelopen week veroorzaakte u er zelf eentje.

(knikt) ‘Don’t mention the war. Tijdens een interview vergeleek ik de manier waarop Abdeslam in Molenbeek kon onderduiken, met de wijze waarop de joodse bevolking tijdens de oorlog de Duitsers te snel af was. Ik wilde joden niet met terroristen vergelijken. Maar het mechanisme daarachter vertoont een parallel. Als iemand met de steun van de gemeenschap onderduikt in de kelder, op zolder of in het achterhuis – en in het geval van de joden was dat gerechtvaardigd, dan is het voor de autoriteiten uiterst moeilijk om succes te hebben, zelfs voor een autoritair bestuur.’

‘Soms heeft iemand lange tenen. En dan wordt zoiets door enkele media opgepikt. Enkele dagen geleden woonde ik een joodse gala-avond bij. Daar viel geen onvertogen woord, integendeel. Maar ik begrijp de gevoeligheid. Ik zal de vergelijking nooit meer maken.’