Nieuws en democratie,  een chaostheorie
Tom Naegels

Het voorbije decennium zijn in de verschillende kranten 3 procent meer overlappende verhalen verschenen. Alle eenheidsworsten nog aan toe, zo’n minieme stijging zegt maar weinig over de stand van de journalistiek en onze democratie, vindt Tom Naegels.

Verrassend, want tegenintuïtief: mediaconcentratie, verschillende krantentitels die samengaan in één uitgeverij, het leidt nauwelijks tot een verschraling van het nieuwsaanbod. Dat blijkt uit de Nieuwsmonitor van het Steunpunt Media. Het interuniversitaire onderzoekscentrum onderzocht hoeveel en welke nieuwsverhalen aan bod kwamen in alle Vlaamse kranten van 1983, 1993, 2003 en 2013.

Wat blijkt? In 1983, toen alle kranten behalve De Standaard en Het Nieuwsbladnog aparte eigenaars hadden, publiceerden ze het vaakst dezelfde verhalen. De overlap is het laagst tussen 1993 en 2003, een periode waarin zich een concentratiebeweging voltrok naar drie grote krantengroepen: Concentra, De Persgroep en de VUM. Tussen 2003 en 2013 stijgt het aandeel ‘dezelfde verhalen’ weer licht, maar niet dramatisch: van 21 procent naar 24 procent. De overlap tussen De Standaard en Het Nieuwsblad blijft stabiel en is heel wat lager dan in de jaren tachtig: 14 procent vandaag tegen 25 procent in 1983.

Kleinere kranten, meer foto’s

Veel opvallender echter – als we het dan toch over verschraling hebben – is een ander resultaat uit dezelfde Nieuwsmonitor. Tussen 1993 en vandaag is de totale hoeveelheid artikels in de Vlaamse kranten gehalveerd. ‘In 1983 en 1993 waren er dagelijks ongeveer 130 à 140 artikels in een gemiddelde krant’, schrijven de onderzoekers (regionaal nieuws en recensies niet meegeteld). ‘Sinds 1993 daalt dit gemiddelde: in 2003 waren er gemiddeld 105 artikels per krant en in 2013 daalt het nog sterker tot 75 artikels.’ En dat komt niet doordat de artikels langer geworden zouden zijn (is niet zo), of de kranten dunner (ze zijn dikker). De meest waarschijnlijke verklaring is dat de kranten kleiner geworden zijn, en dat er vandaag veel meer foto’s geplaatst worden dan voorheen.

Mij doet dat denken dat we ons op de verkeerde indicator aan het blindstaren zijn. Afgelopen donderdag was er nog een debat over dit onderzoek in de commissie Media van het Vlaams Parlement. Zowel Wilfried Vandaele (N-VA) als ­Katia Segers (SP.A) interpelleerde minister Sven Gatz (Open VLD) over hoe de ‘pluriformiteit en de diversiteit van de berichtgeving’ in het gedrang zouden kunnen komen door concentratie, en of de minister aan beleidsinitiatieven denkt? De daling van het aantal stukken werd zijdelings vermeld. Terwijl een daling van 3 procent ‘pluriformiteit van het aanbod’ toch niets is vergeleken bij een daling van 50 procent in het aanbod tout court?

Al zeg ik daar meteen bij: ik ben niet overtuigd. Om te beginnen, zijn alle kranten na 1993 begonnen met een nieuwssite. Die zijn niet mee in het onderzoek opgenomen, terwijl die sites honderden artikels per dag produceren. Bovendien heb ik de populaire theorie over het lineaire effect van het nieuwsaanbod op de democratie altijd nogal eenvoudig gevonden. Het nieuwsaanbod moet minstens worden afgewogen tegen de aandacht van de lezer. Of je die nu 140 verhalen vertelt of 75, als hij er maar 7 leest, zijn die zeven de enige die effect kunnen hebben op zijn ‘democratisch bewustzijn’. Bovendien zie je keer op keer dat het louter publiceren van een stuk niet genoeg is. Hoe het verhaal gaat leven en of het dwingend genoeg wordt om machthebbers ter verantwoording te roepen, hangt van tal van factoren af, die vaak buiten de macht van een redactie liggen.

Deprez vs. Schauvliege

Neem het verhaal over Essers en de geplande boskap. Dat staat ontegensprekelijk op de kaart door Wouter Deprez. Je kan zeggen: ‘Waarom doet die komiek wat journalisten zouden moeten doen?’ Maar dit verhaal is begonnen bij journalisten (of bij natuurverenigingen die journalisten hebben ingelicht). De Standaard zette het op 3 september op zijn voorpagina – dat is agenderen. (Al had het verhaal al in april in de Limburgse regiopers gestaan, ook op de regiopagina’s van De Standaard. Het werd nationaal opgepikt ter gelegenheid van de tweede verjaardag van het kappen van dat andere bos, in Wilrijk. Ook agenderen is vaak aan toeval onderhevig.) De kwestie werd duidelijk uitgelegd, er volgde nog een vervolgstuk (positief voor de minister: ‘Bescherming voor 12.500 hectare bos’, DS 4 september ) en een streng opiniestuk (‘De economische waarde van een natuurlijk Bokrijk’, DS 9 september ). Maar toen doofde het uit. Het is pas door het bijkomende verhaal van de sympathieke burger/BV die de minister durft aan te pakken en de minister die daar slecht op reageert, dat de kwestie wat later echt momentum kreeg.

Zo’n effect van nieuws op de democratie kun je niet meten door louter te tellen hoeveel eigenaars er zijn en of die het aantal overgenomen stukken met enkele percentages hebben doen stijgen of dalen. Daarvoor moet je een culturele en psychologische dynamiek in rekening kunnen brengen – en de rol van het toeval erkennen. Nieuws en democratie, dat is chaostheorie. Er moet genoeg nieuws zijn, en dat nieuws moet divers genoeg zijn om die dynamieken te kunnen laten spelen, dat is waar. Maar hoe divers precies, en of enkele procenten een reëel verschil kunnen maken op de samenleving – dat weet op dit ogenblik niemand.

INFO

De ombudsman houdt de redactie van De Standaard wekelijks een spiegel voor. Opmerkingen over journalistiek in De Standaard kan u melden via ombudsman@standaard.be en via www.standaard.be/ombudsman, waar u ook links vindt naar zijn Facebook- en Twitterpagina (@OmbudsDS)