Feit of fictie? ‘Badwater spoelt in het noordelijk halfrond in tegenwijzerzin weg’
Wijzer- of tegenwijzerzin? Foto: rr

Feit. In theorie dan toch, want in de praktijk zult u in uw eigen badkuip het water niet steeds in tegenwijzerzin zien wegstromen, zoals door de natuurkunde wordt voorspeld voor badkuipen op het noordelijk halfrond. Andersom kan even goed, en vooraf is niet te voorspellen welke kant het water op zal draaien.

Dat komt doordat het afvoergat van uw bad nooit precies in het midden en niet helemaal waterpas is gemonteerd en bovendien kleine oneffenheden vertoont. De draaikolk van het wegstromende water krijgt dan al gauw een willekeurige voorkeursrichting en niet diegene die door de theoretische natuurkunde wordt voorspeld. Het corioliseffect, dat aan de basis ligt van die theorie, is daarvoor veel te zwak.

Het corioliseffect ontstaat doordat de aarde oostwaarts om haar as draait. Die draaiing bezorgt voorwerpen die in een rechte lijn tussen pool en evenaar bewegen, een afwijking van die rechte lijn. Op het noordelijk halfrond draait de lucht rond een lagedrukgebied bijvoorbeeld tegen de klok in. Op het zuidelijk halfrond draait het met de klok mee – kijk maar eens goed naar de satellietbeelden die de weerman op het journaal toont.

Maar het corioliseffect is ook op kleinere schaal te zien, zoals in dit filmpje waarbij proefkonijnen op een draaimolen proberen een bal naar elkaar te gooien. En thuis kun je het corioliseffect zien als je met een stift een lijn van boven naar beneden trekt op een draaiende (wereld)bol.

Maar dus niet in bad. Het corioliseffect is te zwak om op te boksen tegen de krachten die asymmetrisch gemonteerde afvoerputjes uitlokken. Bovendien heeft water een bijzonder goed ‘geheugen’ voor de richting waarin het in de kuip is gestroomd. Het houdt de beweging soms vast tot bij het weglopen toe. En anders brengt u er wel beweging in doordat u de stop iets meer in de ene dan in de andere richting uittrekt: de kans is groot dat het wegstromende water die richting volgt.

Dat alles maakt dat badwater zowel linksom als rechtsom wegstroomt, op welk halfrond van onze planeet dan ook. Behalve in het laboratorium. In de jaren zestig deden twee teams van natuurkundigen het experiment in Massachusetts (VS) en Sydney (Australië). Ze lieten het water in hun ’bad’ (een bassin van twee meter diameter en vijftien centimeter diep en met een centraal gelegen afvoerputje van 9 millimeter diameter) een etmaal rusten alvorens ze het lieten weglopen. Het afvoergat was verbonden met een zes meter lange buis waarin aan het vrije uiteinde een stop zat. Die konden de onderzoekers eruit trekken zonder dat ze daardoor het water in beweging brachten. Het duurde twintig minuten voor alle water was weggelopen, en pas na vijftien minuten verscheen de verwachte draaikolk: tegen de klok in draaiend voor de onderzoekers op het noordelijk, en met de wijzers van de klok mee draaiend voor de onderzoekers op het zuidelijk halfrond.