‘Bang zijn voor ebola is gemakkelijk’
Ebola in Afrika: reden voor ongerustheid in België? Foto: AP
Waarom leest u zoveel berichten over ebola? Is het virus gevaarlijker dan eerst gedacht, of blazen journalisten het nieuws op? Experts zijn het er alvast over eens dat Amerikaanse media ‘disproportioneel veel aandacht’ schenken aan ebola, en dat zorgt voor ongerustheid. Zal dat straks ook zo zijn in België?

‘Schrik voor ebolamesmetting in Brasschaat’ klinkt het dinsdag. Bagageafhandelaars van Brussels Airport zeggen woensdag te bang te zijn om nog aan vrachten van vluchten uit met ebola besmette gebieden te komen. 'Er heerst nu een paniekcrisis over ebola', beseft Minister van Volksgezondheid Maggie De Block donderdag. Steeds meer ebola-ongerustheid in ons land, dus. Hoe komt dat toch? En is de bezorgdheid wel terecht?

‘Als je kijkt naar de kans die er is om effectief met ebola besmet te geraken, lijkt mij de bezorgdheid disproportioneel groot’, vindt professor sociale psychologie aan de Gentse universiteit Alain Van Hiel. ‘Maar de mens is niet altijd rationeel. We zijn met z’n allen extra vatbaar voor wat gemakkelijk te verwerken is. Gefundeerde, statistische argumenten spreken ons veel minder aan dan schrikbeelden van virussen en ziektes.’

‘Bang worden is gemakkelijk en gaat snel. Als je ineens een leeuw ziet, heb je geen tijd voor reflectie en argumenten. Het zelfde geldt voor gruwelijke ebolabeelden.’ En eens de bal aan het rollen gaat, is het volgens Van Hiel kenmerkend aan de menselijke psyche dat er snel sprake is van ‘besmetting van gedachten': 'De mens is een sociaal dier. Als we paniek zien, nemen we die snel over.’

Mediagenieke ziekte

Liggen de media mee aan de oorzaak van de bezorgdheid rond ebola? Nieuwsconsumenten kunnen vandaag immers niet naast het grote aantal berichten over het virus kijken, en we kunnen ons stilaan afvragen of de feiten nog in verhouding staan tot de media-aandacht. Of is er sprake van disproportioneel veel aandacht?

Volgens mediasocioloog Peter Vasterman van de Universiteit van Amsterdam is de grote aandacht voor ebola er door de ‘angstaanjagendheid van de ziekte. Een grote wow-factor’, verwijst hij naar de gruwelbeelden die bij de berichtgeving soms gebruikt worden. ‘Het is een mediagenieke ziekte.’ Toch vindt hij de berichtgeving nu ‘verre van te vergelijken met de berichtgeving over de ebolapandemie van 1995 of de berichten over de Mexicaanse griep in 2009’, klinkt het. ‘Er heerste toen een erg dominant, doch onterecht “we gaan eraan”-beeld. Nu is dat veel minder, er is meer duidelijkheid.’

Dat is in de VS al enigszins anders, waar ebola ‘ongelofelijk veel aandacht krijgt. De nuance gaat er verloren, en de mensen voelen zich stilaan bedreigd. Men gaat stilaan uit van een groot risico op besmetting met ebola, terwijl die kans veel kleiner is dan pakweg hart- en vaatziekten of een verkeersongeval.’ Die disproportionaliteit staat België en Nederland volgens Vasterman ook te wachten van zodra er sprake is van de eerste lokale besmettingen. ‘Dat wordt groot voorpaginanieuws, en dan kan het ontsporen.’

Speculatie en cijfers

Ook Stijn Joye van de vakgroep Communicatiewetenschappen aan de Universiteit Gent kijkt uit naar de toekomstige berichtgeving over ebola. ‘Ik denk dat we aan de vooravond staan van een mediahype, een periode met extra veel focus op een nieuwsfeit, vergelijkbaar met de berichtgeving rond het SARS-virus.’

Joye verwacht dat de focus in het ebolanieuws steeds meer naar het binnenland zal verschuiven, en daarbij is het belangrijk dat er steeds evenwichtig bericht wordt, zoals volgens hem in België vandaag nog steeds gebeurt. ‘Speculatie en geruchten worden tegengegaan met cijfers en feiten. Zodra geruchten voor waar aangenomen worden, wordt het gevaarlijk.’

Toch maakt niet enkel de hoeveelheid berichten en de extra focus op ebola de mensen ongerust. ‘Ook al is er sprake is van evenwichtige berichtgeving, dan nog is de mens meer geneigd om onheilsberichten op te pikken’, zegt professor Alain Van Hiel nog. De enige manier om als media aan paniekvermindering te doen, is volgens hem om het dood te zwijgen. ‘Maar dat is natuurlijk geen optie.’

Een meer realistische opdracht krijgen de media van Stijn Joye. ‘Elk discours van paniek, moet gepaard gaan met een discours van veiligheid.’ Zolang de mensen kunnen vertrouwen op een professionele en objectieve aanpak van de media, en er niet ingespeeld wordt op een gevoel van angst, zal er volgens hem geen sprake zijn van paniekberichtgeving. ‘Gelukkig worden we in België gespaard van zenders als FOX (pro-republikeinse sensatiezender, red.) en een mediaklimaat waar politieke en economische belangen dermate hard doorwegen dat er sprake is van een gekleurde of vertekende berichtgeving.’