Het respect en het begrip die Robin Williams te beurt vallen, staat in schril contrast met de hoon die de meeste verslaafden over zich krijgen, schrijft Paul Van Deun. En dat is jammer, want wiens brein gekaapt is, verdient ook mededogen.

Robin Williams is de zoveelste in de rij van bijzondere mensen die onlangs zijn overleden, al dan niet zelfgekozen, na een lange strijd met een verdovend middel. Amy Winehouse, Philip Seymour Hoffman, Peaches Geldof, enzovoort.

De meesten onder hen overleden onverwacht en vaak werd al snel duidelijk wat iedereen eigenlijk al vermoedde: dat drank of drugs de oorzaak waren.

Robin Williams was openhartiger. In interviews liet hij zich ontvallen dat hij verschillende keren in een ontwenningskliniek is opgenomen, dat hij alcohol- en cocaïneverslaafd is geweest, dat hij dacht zijn angsten te kunnen doen verdwijnen door alcohol te drinken. Hij erkende zijn verslaving, sprak over de schande en de schaamte die hij voelde en liet zich recentelijk weer opnemen om zijn verslaving te bestrijden. En er dan toch een eind aan maken?

Elke zelfdoding doet een intens lijden vermoeden. Een grote eenzaamheid, wanhoop, geen andere uitweg meer zien, diep twijfelen aan je bestaansrecht, de angst voor de zoveelste mislukking voor willen zijn met een eigen initiatief. Niet meer bij machte zijn om je leven een andere wending te geven en dus kiezen om niet meer te leven.

‘Ze doen het zichzelf aan’

Robin Williams was in staat om ons te laten lachen, te ontroeren, en nu maakt hij ons deelgenoot van zijn angsten, teleurstellingen en diepmenselijk lijden. De kranten en websites strooien met lof zowel voor de artiest als voor de mens Robin Williams. Op zoveel respect moeten alcohol- en drugsverslaafden doorgaans niet rekenen. De moderne samenleving, die alcohol nochtans een prominente plaats geeft, heeft niet veel begrip voor hen. ‘Het is iets wat mensen zichzelf aandoen’, die teneur. We maken ons meer zorgen over het dalende bierverbruik van de Belg (DS 12 juni) .

Onbegrip voor verslaafden gaat gepaard met gebrek aan kennis over het verslavingsfenomeen. In de berichtgeving rond het overlijden van sterren met een drank- of drugsprobleem wordt voortdurend gezocht naar een oorzaak of een aanleiding: de dood van een collega, een echtscheiding, de tol van de roem. Dergelijke zaken hebben natuurlijk hun impact, maar het zijn niet de moeilijk verwerkbare emotionele gebeurtenissen die een reden zijn voor verslaving en herval.

Aan de basis van verslaving (zowel aan drank of drugs, sigaretten of gokken) ligt de wijze waarop ons brein de inname van deze producten geautomatiseerd heeft. In bepaalde omstandigheden of bij geassocieerde prikkels wordt het denken verlamd, waarbij het ontzettend moeilijk wordt om niet naar het glas te grijpen, of een sigaret op te steken. En dan realiseert iemand zich pas achteraf dat het is gebeurd. Nora Volkov, directeur van het Amerikaanse National Institute on Drug Abuse, spreekt van het hijacked brain, het is alsof je gekaapt bent, je ziet jezelf dingen doen die je niet wil.

Het is vreselijk om jezelf niet meer te kunnen vertrouwen, om keer op keer, ondanks beloften, toch weer handelingen te stellen die je schade berokkenen of te schande maken. Dat lijden maakt je eenzaam en onzeker, of laat je het probleem ontkennen en de gevolgen ervan verstoppen. Telkens denk je dat je sterker zal zijn dan drank, drugs of sigaret. En dat is fout gedacht. Sterker zal je nooit worden, maar je kan dat evolutionair bepaalde hersenmechanisme wel te slim af zijn, door uitlokkende situaties te vermijden en je te trainen om met craving (hunkering) om te gaan. Het is een proces van vallen en opstaan, waarbij herval geen mislukking is maar een leersituatie. Professionele hulp of steun van een zelfhulpgroep is daarbij aan te bevelen.

Het blijft een moeilijke strijd om het verslavingsmechanisme te slim af te zijn, en het is niet iedereen gegeven om goed om te gaan met momenten van herval. Het geval van Robin Williams toont dat – helaas – nog maar eens aan.

Wie met vragen zit over zelfdoding, kan telefonisch terecht bij de Zelfmoordlijn 1813 op het gratis nummer 1813 of de website www.zelfmoord1813.be.