Geweld en malaria
Deze grafiek toont het stijgend aantal malariapatiënten voor Saramabila, een streek in Kivu. Foto: azg
Goma is de hoofdstad van de provincie Noord-Kivu, helemaal in het oosten van Congo. De stad ligt pal op de grens met Rwanda, aan het indrukwekkende Kivumeer. Het geweld in Noord- en Zuid-Kivu is nooit helemaal weg. Verschillende legers en gewapende groepen opereren nog steeds in Oost-Congo, in een ingewikkeld kluwen van politieke, economische en demografische motieven. Het gebied blijft onrustig en onveilig.

In Goma is die militaire sfeer heel tastbaar: overal lopen soldaten rond, altijd zwaar bewapend. Ze rijden rond in kaki jeeps, ze kopen sigaretten in een gammel kioskje, ze hangen voor een bar, ze slenteren in kleine groepjes door de slijkerige straten. Ze zijn overal, in allerlei verschillende uniformen: blauwhelmen, militaire politie, landmacht, luchtmacht... ‘s nachts zijn de straten opvallend leeg. Omdat het te onveilig is, wordt me verteld.

De onveiligheid heeft ook gevolgen voor malaria. Dat blijkt als ik spreek met Christine, die voor de Nederlandse afdeling van Artsen Zonder Grenzen alle projecten in Noord-Kivu coördineert. Het gaat om drie ziekenhuizen, waaraan telkens een aantal gezondheidscentra verbonden is. Ook Christine haar teams hebben een grote stijging van het aantal gevallen met malaria gezien.

“De voorbije jaren is het aantal gevallen van malaria drastisch toegenomen”, zegt Christine. “Sinds 2011 zien we eigenlijk geen echte piek meer: er zijn altijd veel patiënten. Nochtans hebben we zwaar geïnvesteerd in preventie en sensibilisering. Maar de aantallen blijven hoog, ook het aantal patiënten met ernstige malaria.”

“In 2009 hadden we in Noord-Kivu maar 7500 patiënten met malaria. Maar dat jaar heerste hier een echte oorlog, waardoor mensen te bang waren om buiten te komen en zich te laten verzorgen. In 2010 zagen we 27.000 mensen met malaria, in 2011 31.000. En in 2012 verzorgen we nu al 1100 malariapatiënten per week. Zelfs als je de oorlog in rekening brengt, is er een stijging.” Dezelfde trend doet zich ook voor in de provincies Zuid-Kivu en Katanga.

Christine haar cijfermateriaal komt opvallend overeen met dat van Jorgen voor Saramabila, dat niet zó heel veel westelijker ligt. Hij toonde me deze grafiek voor Saramabila. De zwarte lijn geeft het aantal malariapatiënten aan. De rode lijn is de drempel om van een epidemie te kunnen spreken. De cijfers zijn wellicht onbetrouwbaar, waarschuwde Jorgen. Maar toch vallen er drie interessante dingen over te zeggen.

Ten eerste is het duidelijk dat de cijfers erg onvolledig zijn, want de lijn is onderbroken. Ten tweede zijn de cijfers sinds 2010 aan het stijgen (vanaf half 2011 gaat de grafiek niet meer onder de drempel om van een epidemie te kunnen spreken). En ten derde: als Artsen Zonder Grenzen ingrijpt (begin 2012) zie je hoe de patiënten plots massaal toestromen.

Waar komt die evolutie vandaan? Waarom komt malaria, een ziekte die al een ernstig probleem was, steeds vaker voor?

“In Noord-Kivu speelt het geweld zeker een rol”, stelt Christine. “In hoger gelegen gebieden zijn er minder muggen, waardoor er minder malaria voorkomt. De mensen daar zijn er dan ook minder tegen bestand. Als zij moeten vluchten naar lagere zones, zijn ze heel kwetsbaar voor de ziekte. Zo is er een vluchtelingenkamp van 15.000 mensen op een moeras gebouwd, waar de muggen zich voortplanten. Je kan je wel voorstellen welke gevolgen dat heeft...”

Daarnaast vertellen mensen dat ze niet onder een muskietennet durven slapen, omdat ze bang zijn dat ze niet snel genoeg zullen kunnen vluchten als hun dorp ‘s nachts aangevallen wordt. En wie op de vlucht is, heeft zelden een muskietennet bij om onder te slapen.

Maar het is niet alleen het geweld dat malaria in de hand werkt, zegt Christine: “Er zijn ook andere drempels. Het systeem van gezondheidszorg functioneert niet naar behoren. Sommige gebieden zijn zo afgelegen, daar biedt niemand gezondheidszorg. Waar er wel gezondheidszorg is, ontbreekt de medicatie soms. En het is niet gratis: ook dat is een belangrijke drempel wanneer mensen arm zijn.”

Deze week vergaderen in Barcelona verschillende medische expert van alle kantoren van Artsen Zonder Grenzen. Ondermeer de onrustwekkende toename van malaria in Congo ligt op tafel.