'Belgen in Congo zorgden voor verspreiding hiv-virus naar rest van de wereld'
Leopold II, de tweede koning der Belgen, was de oprichter en enige bezitter van de Kongo-Vrijstaat. Het privé-eigendom werd later de huidige Afrikaanse staat Congo. Foto: © veo
Twee Amerikaanse auteurs menen dat het kolonialisme in Afrika vorige eeuw tot de uitbarsting van de hiv-epidemie leidde. En dat de Belgen daar door de explosieve groei van Kinshasa aan hebben meegeholpen.

 

Het hiv-virus werd rond 1900 overgedragen van aap op mens, toen een jager diep in de bossen in het zuid-oosten van Kameroen een chimpansee slachtte. Het dier was drager van een virus, dat tijdens het slachten in de bloedbaan van de jager moet geraakt zijn. Later muteerde dat virus tot hiv. 

Normaal zou de uitbarsting van zo'n epidemie ter plaatse zijn blijven hangen, ware het niet dat op dat moment de zogenoemde 'wedloop voor Afrika' aan de gang was. Dat schrijven twee Amerikaanse auteurs in een nieuw controversieel boek.

Duizenden kolonialisten trokken door het Afrikaanse continent op het eind van de 19de en het begin van de 20ste eeuw. Volgens de auteurs is het kolonialisme door de Europese grootmachten vorige eeuw dus verantwoordelijk voor de verspreiding van hiv.

Koloniale handel zorgde voor nieuwe seksuele betrekkingen

Craig Timberg en Daniel Halperin, auteurs van het boek 'Tinderbox: How the west sparked the aids epidemic and how the world can finally overcome it', schrijven in de Amerikaanse krant The Washington Post dat eens het virus overgedragen was op de mens, een enkel besmet persoon het via de Congorivier naar wat nu de Congolese hoofdstad Kinshasa is kon hebben gebracht.

De Belgische kolonisten stichtten de stad in 1881 als Léopoldville, waarna het de grootste stad in centraal Afrika werd. Daardoor werd het voor het virus vrij eenvoudig om zich via handelsroutes te verspreiden. Een van de eersten die besmet is geraakt, moet het aan een seksuele partner hebben doorgegeven, waarop het snel werd overgebracht naar anderen. 'Koloniale handel zorgde voor grote nieuwe netwerken van seksuele betrekkingen, en een groot aantal nieuwe infecties', schrijven de auteurs.

'Ground zero voor hiv was Kinshasa'

Wetenschappers die het hiv-virus bestuderen hadden eerder al meerdere subtypes ontdekt, die elk licht verschillende genetische structuren vertonen, en verschillende wegen naar de rest van de wereld hebben afgelegd.

Zo reisde een variant oostwaarts, van Kinshasa naar het Victoriameer. Een andere ging naar het zuiden, naar Zambia, Botswana en Zuid-Afrika. Nog een ander subtype stak de oceaan over naar Haïti, van waar het tot in de VS en Europa geraakte. Vele andere varianten bleven echter ook in het Congobekken.

Alle onderzoekers die de stamboom van het hiv-virus bestudeerden kwamen tot dezelfde conclusie, menen de auteurs: 'ground zero was Kinshasa'.

'Wedloop voor Afrika is de schuldige'

'Om zijn grimmige lot te vervullen, had hiv een plaats nodig die nooit eerder in centraal-Afrika was gezien, maar die nu in het hart van de regio rees: een grote, bloeiende, hectische plek vol mensen en energie, waar de oude regels opzij werden geschoven omwille van de nieuwe handel.'

'Het had Kinshasa nodig', aldus Timberg en Halperin. 'Daar was het, honderden kilometers stroomafwaarts van Kameroen, dat hiv zich verder begon te verspreiden dan zomaar eender welke ziekte. Het was daar dat aids een epidemie werd.'

'Het is moeilijk te zien hoe hiv, zonder de wedloop voor Afrika, buiten zuidoostelijk Kameroen zou zijn geraakt om uiteindelijk tientallen miljoenen mensen te doden. Zelfs een vertraging kon ervoor hebben verzorgd dat de moordende hiv-stam diep in de bossen een eenzame dood was gestorven.'