Kenia en Zuid Afrika - Taallessen
Foto: Wouter Roosen
Elke reiziger zal beamen dat je perspectieven en besef van waarheden veranderen als je reist. En als vuistregel geldt ook: hoe verder, hoe exotischer en hoe vreemder, hoe meer je leert. Vanzelfsprekend leer je over nieuwe culturen maar je leert net zoveel over jezelf en je eigen cultuur. Ik woon nu bijna een jaar in Kenia en woonde daarvoor drie jaar in Zuid-Afrika. Voor mijn werk moet ik regelmatig al eens reizen en heb zo nog een hele rits Afrikaanse landen kort bezocht. Een ding waar ik veel over heb geleerd en waar ik regelmatig over reflecteer omdat het in ons landje zo’n belangrijk onderwerp is, is het taalgebruik.

 Wij Belgen – en vooral wij Vlamingen naar zeggens- beweren dat we kampioenen zijn in vreemde talen spreken. We leren Frans en Engels, en soms ook Duits of Spaans. We slaan ons op de borst dat we daarin beter zijn dan de Duitsers, Fransen, Nederlanders en Britten die ten hoogste 1 andere taal leren en daarenboven er nog niet vlot in zijn ook. Ze vermijden het liefst anderstalige films of feuilletons, en ondertitelen hun ze niet, maar dubben ze.
Daarnaast zijn we er ook zo heilig van overtuigd dat onze dialecten zo verschillend zijn, zo complex en ongeevenaard uniek - en dat in een land met slechts 11 miljoen inwoners. Iets wat ik met schaamrood op mijn wangen heb moeten aanhoren toen een vriendin van me ons Belgenlandje probeerde te kenschetsen voor een Zuid Afrikaanse vriend.


Want hoe verhouden die dingen zich tot wat ik in de voorbije vier jaar heb geleerd over taal en taalgebruik? In Zuid-Afrika zijn er 11 officieel erkende talen voor 52 miljoen mensen, voor Kenia zijn dat er 14 voor 43 miljoen mensen, in Cote d’Ivoire zijn er 4 officiele talen voor 22 miljoen mensen. Dit zijn de officiele talen, dan hebben we het nog niet over lokale talen en dialecten want die lopen al snel in de hondertallen. Zo zijn er in Nigeria naar verluid meer dan 500 talen voor 162 miljoen mensen. Uiteraard is het onpraktisch recht te spreken of wetten uit te vaardigen in al die talen tegelijk, dus vaak worden er maar 1 of 2 talen geselecteerd voor die belangrijke functies. In Zuid Afrika is dat Engels, in Kenia Swahili en Engels, in Nigeria Engels etc...


Je zal dan ook zien dat vele mensen die een gewone opleiding hebben genoten dagelijks 2 tot 3 talen gebruiken. Hun “thuis” taal, de taal in hun omgeving of werk en de heersende lingua franca. Ik had vele vrienden in Zuid Afrika die Xhosa spraken thuis, al even goed Engels konden en een aardig mondje Afrikaans of Zulu meekwaakten. Op kantoor werd er veel Afrikaans gepraat, terwijl Engels de voertaal bleef. In Kenia zijn de meeste dialogen een mix van Swahili en Engels waarbij vlot van de ene taal naar de andere wordt overgeschakeld, zelfs tijdens hetzelfde verhaal.
Op televisie en radio zie je hetzelfde fenomeen. Radiostations in Zuid Afrika hebben vaak een mix van Engels en een andere taal zoals Zulu, Xhosa of Afrikaans. Keniaanse radiozenders mixen Swahili en Engels dat het een lieve lust is. Vele langlopende series op Zuid Afrikaanse televisie, zoals “Sewende Laan” (Zevende Laan), hebben dialogen in 3 tot 4 talen in elke aflevering. Tijdens elke niet-engelstalige dialoog wordt de boel dan ook ondertiteld in het Engels. Wat een heerlijke manier om van mekaar te leren en om iets te kunnen delen, om het land bijeen te brengen!


Tot afsluiting dan, het Zuid Afrikaanse volkslied. Het heeft strofes in 5 van de 11 officiele landstalen, wat tot grappig gevolg heeft dat – afhankelijk van het evenement- de ene strofe al wat minder luid wordt meegezongen dan andere omdat niet iedereen even goed de anderstalige woorden kent, maar iedereen brult wel mee. Dat is ook weer anders dan bij ons. Als een atleet een medaille wint, zingen we dan in het Frans, of het Nederlands? Hangt het af van de taal van de atleet, of de taal die ik spreek? Of zingen we gewoon lekker niet, zoals eerder het geval?


Het is duidelijk dat wij Belgen en Vlamingen niet echt zo’n grote “talenkampioenen” zijn als we wel zouden willen. Hebben we in dit opzicht in Belgie niet enorme kansen laten liggen? Met slechts 2 taaltjes te delen tussen het merendeel van onze bevolking (het Duits even stiefmoederlijk behandeld), moeten we daar zo moeilijk over doen en taalgrenzen trekken? Hebben we voor 11 miljoen mensen werkelijk twee aparte afdelingen van nationale televisie en radio nodig? Kunnen we het ons niet voorstellen dat het VRT nieuws beschikbaar is met Franse ondertiteling, en dat we in “Famillie” dialogen in twee talen hebben? Dat we “FC de Kampioenen” met onze Waalse vrienden kunnen delen? Dat ik zou kunnen leren wie de Waalse Bekenden zijn door ze op mijn Vlaamse radiozender te kunnen horen in het Frans?


Het antwoord kennen we wel. Te veel gevestigde belangen, te veel weerstand tegen verandering en een kilometerslange lijst van politieke bezwaren en dat alles onder een hele dikke saus van gewoonte. Maar het zet toch aan tot denken, hoe het elders toch helemaal anders loopt.