Woensdagmiddag, 23 april. Bij een lichte lunch op het kabinet van minister van Justitie Jo Vandeurzen komen het toptrio van de christelijke arbeidersbeweging, de CD&V-ministers met ACW-stempel en enkele bevriende parlementsleden ver van de schijnwerpers samen om de violen te stemmen. Op het topoverleg - dat regelmatig ad hoc wordt georganiseerd - maken Jan Renders, Ann Demeulemeester en Luk Verschueren hun verzuchtingen kenbaar aan de 'bevriende partij'. N-VA vraagt een 'communautaire vette vis', Didier Reynders een 'fiscale vette vis' en nu wil de christelijke arbeidersbeweging een 'sociale vette vis' op het bord zien. De boodschap die het ACW op zijn 'feestdag', Rerum Novarum, op 1 mei de wereld in zal sturen, wordt vooraf zorgvuldig doorgepraat.

Zijn aanwezig: de ministeriële excellenties Jo Vandeurzen, Inge Vervotte, Etienne Schouppe, Steven Vanackere en de parlementsleden Luc Goutry, Jan Laurys, Carl Decaluwé en Nahima Lanjri. Ook premier Yves Leterme zelf en minister Hilde Crevits zijn op dat topoverleg uitgenodigd, maar zijn er dit keer niet bij.

Nu CD&V eindelijk weer de premier levert en in de federale regering zit, reiken de tentakels van de koepel weer tot de absolute macht. Er zitten vier regeringsleden van ACW-signatuur in de federale regering - ook Yves Leterme is en blijft ACW'er', haast Jan Renders zich te zeggen. Liefst 35 parlementsleden (regionaal en federaal) dragen nu een ACW-tattoo. Miet Smet, Joke Schauvliege, Jan Laurys, Veerle Heeren, Luc Van den Brande, Servais Verherstraeten, Sonja Becq, Roel Deseyn, Stefaan Vercaemer... De lijst met ACW-gezinden in de parlementen is lang.

Door CD&V-kabinetten heen loopt hetzelfde netwerk. De kabinetschef van Inge Vervotte is Wim Coumans, die de basis van zijn carrière legde op de studiedienst van het ACV en later een staat van dienst opbouwde als CVP-cabinetard. Renders was er zijn collega op de studiedienst. Net als Gilbert De Swert, de man die met zijn syndicale copain de route Josly Piette uit brugpensioen terugkwam om de interim-regering-Verhofstadt III te depanneren. De Swert heeft de smaak te pakken: hij adviseert nu CDH-minister van Werk Joëlle Milquet, net als ACW'ster Greta D'Hondt.

Bij premier Leterme volgt Marc Loix Sociale Zaken en Volksgezondheid op. Loix is, niet toevallig, afkomstig van de Christelijke Mutualiteiten. En de kabinetschef van vicepremier Jo Vandeurzen is Eddy Peeters, ook al afkomstig uit 'de beweging'. In het partijbestuur van CD&V ten slotte heeft Luk Verschueren (adjunct-algemeen secretaris ACW) een zitje.

De CD&V-ministers minimaliseren de invloed van dat old boys' network. Inge Vervotte, zelf gepokt en gemazeld in het ACV: 'Of iemand uit het ACV of ACW komt, doet bij mij niets terzake bij een aanwerving. Wim Coumans heb ik als kabinetschef aangeworven om zijn ervaring en expertise.'

Ook op het kabinet van de premier klinkt dat de 'politieke stamboom' van geen belang is. 'Het klopt dat de studiedienst van het ACW een kweekvijver is. Maar evenzeer worden mensen weggeplukt van het VBO of Unizo. Denk maar niet dat de beweging trouwens zo graag goede mensen afstaat.' Toch is het een onmiskenbaar feit dat ACW'ers weer op alle niveaus van de macht terug te vinden zijn.



En toch. Plukt het ACW er ook de vruchten van dat CD&V weer aan het bewind is? De relatie tussen het ACW en CD&V heeft zelden zo op ramkoers gelegen als de afgelopen maanden. 'Ze zijn nog nooit met zoveel geweest, maar ze hebben nog nooit zo weinig te zeggen gehad', zegt een CD&V-Kamerlid zonder ACW-stempel.

Onder het paarse bewind heeft het ACW moeite gedaan om zich als een autonome middenveldorganisatie te profileren. Voor de vakbond ACV lukte dat alvast aardig. Guy Verhofstadt heeft tijdens de onderhandelingen over het Generatiepact zwaar gesteund op Luc Cortebeeck, veel meer dan op zijn toenmalige ABVV-collega Xavier Verboven, hoewel de socialisten toen in de regering zaten. 'Onder paars heeft het ACV op beslissende momenten kunnen wegen in het sociaal overleg. Nu ook zal de invloed die de christelijke arbeidersbeweging kan uitoefenen groter zijn via hun vakbondsvleugel in het sociaal overleg dan via banden met de partij', aldus diezelfde CD&V'er.

Na de federale verkiezingen van 10 juni vorig jaar was de koepel not amused met de keuze van CD&V voor oranje-blauw. Renders liet de CD&V-top meermaals weten dat een tripartite regering verkieslijker was. 'Voor de sociale agenda was een formule met rooms-rood of een olijfboom (met groen erbij) comfortabeler geweest', zegt Renders. Bij (toenmalig) voorzitter Jo Vandeurzen viel de verzuchting van het ACW op een koude steen. Vandeurzen had uitdrukkelijk gekozen voor oranje-blauw en bleef dat spoor ook na de eerste mislukte formatiepoging en na het stranden van verkenner Herman Van Rompuy bewandelen.

Tijdens de formatie voedden Marc Justaert (CM) en voormalig Kamerlid Greta D'Hondt dan wel mee nota's over gezondheidszorg en sociale zaken, op strategisch niveau liet Yves Leterme zich niet leiden door de sociale beweging. Leterme is trouwens een 'atypische ACW'er'. Zijn persoonlijke band met de beweging is zeker minder groot dan die van oud-premier Jean-Luc Dehaene. Leterme, zoon van een zelfstandige schilder, zat in het politiek comité van het ACW, maar tegelijk ook in dat van de Boerenbond. En hij onderhoudt de beste relaties met Unizo.

Op de maandelijkse fracties verdedigden de ACW-parlementsleden zich met de stelling dat zij zich in een coalitie met de liberalen zouden kunnen manifesteren als de sociaalste partner in het beleid. 'In deze coalitie zijn wij allen ACW'er', had zelfs Herman Van Rompuy - géén ACW'er - gezegd tijdens een overleg met Open VLD kort na de verkiezingen, toen die hun eis tot belastingverlaging op tafel legden. Van Rompuy had het met een zweem ironie gezegd, maar dat was de liberalen ontgaan. De uitspraak was daarna een eigen leven gaan leiden en werd ook door enkelen van zijn partijgenoten opgepikt.

Vakbondsbaas Luc Cortebeeck stak zijn ongenoegen over de oranje-blauwe deelakkoorden evenmin onder stoelen of banken. Minder ambtenaren, lastenverlagingen, notionele interestaftrek en amper maatregelen voor armoedebestrijding: het was op zijn zachtst gezegd geen cadeau voor de christelijke vakbond.

Uiteindelijk werd de PS mee in bad genomen door de interim-regering-Verhofstadt III, maar dat is aan andere krachten toe te schrijven dan aan de invloed van het ACW of ACV. De 'bevriende vakbond' stelde op een bepaald moment zelfs vast dat ze sneller informatie doorgespeeld kreeg via het socialistische FGTB en de PS dan via de ploeg van Leterme.



De verdeling van de portefeuilles in Leterme I was ook al een afknapper. Geen enkel sociaal departement waarmee de partij zich als sociaal had kunnen profileren, ging naar CD&V. Met zwaargewicht Laurette Onkelinx op Sociale Zaken en Volksgezondheid, en twee daarbij gecreëerde staatssecretarissen, kan de PS zich profileren als dé sociale coalitiepartij. De ACW'ers in de fracties waren misnoegd. 'Justitie was voor ons ook een prioriteit. Het is ook sociaal dat we daarop onze stempel kunnen drukken', voert Vervotte ter verdediging aan.



Bijzonder argwanend ten slotte staat het ACW tegenover de communautaire agenda van CD&V en het kartel met N-VA. Toen Leterme zijn alliantie met Bart De Wever en Geert Bourgeois smeedde, in februari 2004, lichtte hij Renders wel in. De strategische move werd doorgepraat, maar dat was dan dat. Het ACW keek met lede ogen toe hoe CD&V met grote communautaire beloftes naar de kiezers trok en er achteraf geen kant mee op kon. Het ACW heeft liever een sociale vette vis en stuurt nu aan op een stabiele regering die dat kan uitvoeren. De krachten die op 15 juli - of vroeger, als het tot een crisis over BHV komt - eruit willen stappen omdat de communautaire agenda niet haalbaar is, kan ze missen als kiespijn.

Opvallend: op dit punt geldt de vazallencultuur bij de CD&V-parlementsleden van ACW-signatuur niet meer. 'Het kartel en de bevoegdheidsoverdrachten blijven gevoelig liggen voor het ACW', zegt Luc Goutry, CD&V-Kamerlid en chef de file van het ACW in de kamerfractie. 'Op dat punt heeft de beweging heeft een andere agenda dan de partij. Soms miskent de beweging weleens de communautaire scheeftrekkingen. Maar er is ook begrip voor ons standpunt.'

Opmerkelijk was dat Servais Verherstraeten, de kamerfractieleider van CD&V, en ACW'er, tijdens het investituurdebat voor Leterme I vol overtuiging uitriep dat de communautaire lat voor CD&V even hoog lag als voor N-VA. Luc Van den Brande timmert al jaren aan het communautaire discours. En Michel Doomst, ooit nog auteur van het ACW-blad Visie, is een van de hardliners voor de splitsing van Brussel-Halle-Vilvoorde. Onder invloed van het kartel met N-VA is de basis van CD&V, ACW-parlementsleden incluis, communautair geradicaliseerd.

'Het is een misvatting dat CD&V de verkiezingen heeft gewonnen met het communautaire programma. Dat is gebeurd met de sociale agenda', zegt Renders. Premier Leterme treedt dat bij. 'Maar het communautaire staat niet in tegenstelling tot het sociale. De staatshervorming is noodzakelijk om onze sociale agenda de komende jaren te kunnen blijven uitvoeren', zegt hij.

Ongetwijfeld zal premier Leterme volgende week benadrukken dat hij zijn beloftes voor een rechtvaardigheidsagenda zal houden. 'De sociale uitkeringen worden opgetrokken, het optrekken van het belastingvrije minimum is een stap naar een rechtvaardiger belastinghervorming, de toegang tot justitie wordt verbeterd met familierechtbanken, en er komen eerstdaags initiatieven voor fraudebestrijding', zegt de premier.

Kanttekening daarbij is dat het optrekken van sociale uitkeringen al grotendeels onder paars beslist werd en nu moet worden uitgevoerd. Is het ACW daar tevreden mee? 'Ik kan een regering niet beoordelen na een maand', zegt Renders. 'Maar wij zullen in elk geval op de nagel van herverdeling blijven kloppen. De politiek mag zich gelukkig prijzen dat wij er zijn, dat er een stabiel middenveld is. Wij zijn toch iets minder marktgevoelig dan de politieke partijen, dat hebben de voorbije maanden wel geleerd.'

CD&V beseft intussen dat het zijn sociale vleugel niet in de kou mag laten staan, want SP.A-VlaamsProgressieven staat klaar om de 'progressieve christendemocraten' uit te dagen. Els Van Weert (Vl.Pro): 'Hoe het verder zal lopen, staat in de sterren geschreven. Eerst mogen de hogere en de middeninkomens aanschuiven aan de bescheiden feestdis. De kruimels op het eind van het gelag worden bewaard voor mensen aan de zelfkant van onze samenleving. Meer dan wat neoliberale concepten overgoten met een scheutje caritas hoeven we van deze regering niet te verwachten. CD&V verbindt nu al jaren zijn lot aan een kartelgenoot die onverbloemd ijvert voor het stopzetten van de solidariteit met onze Waalse buren en die zichzelf ongegeneerd als rechts en conservatief bestempelt. Ik begrijp dat een christelijk geïnspireerde arbeidersbeweging vanuit een gedeelde levensbeschouwelijke overtuiging geneigd is haar invloed bij voorkeur aan te wenden via een partij als CD&V. Maar wanneer zal de sociale verontwaardiging over de koers van CD&V/N-VA de overhand nemen op vervagende levensbeschouwelijke banden? Hoe ver reikt de spreidstand?'