Lama spuwt medicijn
Lama's grazen in het Andesgebergte. In ons land gebruikt het Gentse biotechbedrijf Ablynx lama's om nieuwe medicijnen te maken.Wouter Van Vooren
Foto: © Wouter Van Vooren
Klein, fijn en ontzettend precies, dat zijn de medicijnen waar het Gentse biotechbedrijf Ablynx aan werkt. Met de hulp van enkele kuddes lama's.

farma

van onze redactrice



Ze zijn de levensverzekering van de beursganger Ablynx: het paar dozijn lama's dat op een strikt geheime locatie op stal staat. In hun bloed maken ze de medicijnen waar het Gentse biotechbedrijf straks veel geld mee hoopt te gaan verdienen. Nanobody's heten die medicijnen - piepkleine eiwitten, antilichamen om precies te zijn, geschikt om uiteenlopende ziektes mee te behandelen, van beroertes en hartaanvallen over reuma en psoriasis tot kanker.

Geen van die medicijnen is al op de markt. Maar als het van Ablynx afhangt, kunnen de nanobody's straks met gemak de concurrentie aan met wat er momenteel tegen die ziektes in de apotheek ligt.

Zo moet het nanobody ALX-0081 het straks beter doen tegen acute trombose dan aspirine of Plavix, twee medicijnen die nu vaak worden gebruikt om ongewenste bloedstolsels in hart of hersenen te voorkomen. Daaraan kleeft volgens Tim Van Hauwermeiren, associate director business development bij Ablynx, het nadeel dat ze geen onderscheid maken tussen stolselvorming en wondheling. Want terwijl je het eerste moet zien tegen te gaan, wil je dat bij het tweede niet, want dan riskeer je inwendige bloedingen of bemoeilijk je eventuele operaties. Nanobody ALX-0081 maakt dat noodzakelijke onderscheid tussen stolselvorming en wondheling wél, omdat het heel specifiek de zogeheten von Willebrandfactor in bloed blokkeert. Die is cruciaal bij stolselvorming onder turbulente omstandigheden (zoals in kransslagaders of hersenslagaders bijvoorbeeld), maar speelt geen rol bij wondheling, die immers in rustiger vaarwater geschiedt.

Experimenten bij bavianen die op vraag van Ablynx werden uitgevoerd in Zuid-Afrika, leverden al het proof of principle dat nanobody's de stolselvorming zoals gewenst verhinderen. De eerste tests met menselijke vrijwilligers lopen inmiddels.

Ablynx bedacht de nanobody's, die met grote precisie en uiterst trefzeker de von Willebrandfactor blokkeren, niet zelf. Het liet dat in onderaanneming door zijn lama's doen. Al wat daarvoor nodig was, was ze inspuiten met (menselijke) von Willebrandfactor en vervolgens een paar weken wachten, terwijl het immuunsysteem van de lama's zijn werk deed en antilichamen maakte tegen dat lichaamsvreemde eiwit. Een bloedstaal volstond daarna om de antilichamen te 'oogsten' en vervolgens te vermenigvuldigen in het lab.

Dat laatste gebeurt met de hulp van gisten of bacteriën -de productiemethode is inmiddels zo geperfectioneerd dat er kilo's nanobody's tegelijk kunnen worden aangemaakt, wat nodig is als het medicijn op de markt wil kunnen komen.

De grootste troef van de nanobody's van Ablynx zijn volgens Van Hauwermeiren hun specificiteit (ze zoomen heel precies op hun doel in) en hun affiniteit (als ze eenmaal doel hebben getroffen, laten ze niet makkelijk meer los). Dat maakt nanobody's ook uiterst geschikt in de strijd tegen ontstekingsziekten als reuma, psoriasis of de ziekte van Crohn.

Tegen die kwalen zijn al diverse andere biologische medicijnen op de markt, maar ook hier denkt Ablynx beter te kunnen doen dan wat beschikbaar is. In deze gevallen zijn de nanobody's tegen tumornecrosefactor-alfa gericht, een natuurlijk afweermolecule dat bij die ziektes ontspoort. Het grote voordeel hier is volgens Ablynx dat de nanobody's zó precies doel treffen en hun prooi zo hardnekkig vasthouden, dat er kleinere concentraties medicijn van nodig zijn dan bij de huidige behandelwijzen het geval is. Dat komt goedkoper uit en dat is welkom, want biologische medicijnen zijn peperduur.

In het geval van de ziekte van Crohn (een chronische darminfectie) is een bijkomend voordeel dat het medicijn langs de mond zou kunnen worden toegediend, in plaats van als infuus. Anders dan concurrerende biologische medicijnen lijken nanobody's immers ongehinderd de zure maag en de bijtende alvleesklier te passeren, en ongehavend de zieke darm te kunnen bereiken.

Een vraag waar nog geen antwoord op is, betreft de houdbaarheid van een nanobody's-kuur. Omdat het medicijn in lama's wordt aangemaakt en voor mensen dus lichaamsvreemd is, valt een allergische reactie op nanobody's niet uit te sluiten. Ook gewenning zou een probleem kunnen zijn, beseft Van Hauwermeiren. Het medicijn verliest dan geleidelijk zijn werking -iets wat bij concurrerende middelen ook al is gezien.

Het bedrijf doet er daarom alles aan om de nanobody's zoveel mogelijk te 'vermenselijken', om de kans op allergie of een tanende werking te verkleinen. Het probleem lijkt vooralsnog niet groter dan bij concurrerende medicijnen, zegt Van Hauwermeiren.

De Ablynx-lama's, die volgens Van Hauwermeiren het antwoord op nog meer ziektes in zich dragen dan het bedrijf al heeft kunnen testen, staan niet gewoon bij de hoofdzetel in Zwijnaarde op stal, maar zijn verspreid over Europa gehuisvest. 'Risicospreiding', zegt Van Hauwermeiren. 'Als er eentje ziek wordt, dan steekt die niet meteen al de rest aan.' Maar ongetwijfeld speelt op de achtergrond ook de angst voor dierenrechtenactivisme mee -veel meer dan dat de Belgische lamakudde ergens in een universitaire stal staat, wil Van Hauwermeiren niet kwijt.

Voor de beesten wordt goed gezorgd. Anders dan bij proefdieren meestal het geval is, betalen de Ablynx-lama's de afloop van hun wetenschappelijke carrière niet met hun leven. Als ze eenmaal voldoende antilichamen voor de onderzoekers hebben aangemaakt, zijn hun diensten niet meer nodig en gaan ze in de verkoop. 'Er is een levendige Europese markt in lama's', zo verklaart Van Hauwermeiren die optie.

Hergebruik voor onderzoek is een andere optie, maar een lama die eerder al antilichamen heeft gemaakt tegen moleculeA inspuiten met moleculeB, daar begint een wetenschapper liever niet aan.

U wil onze betalende artikels lezen maar nog geen abonnement nemen? Meld u aan en proef gratis van  plus-artikels.

Lees gratis ›

Geen betaalgegevens nodig