De trotse dame ontkleed
Foto: © Bert Van Den Broucke
Het is zondagnamiddag 5 oktober. De overheid heeft het denkspoor voor een zelfstandig Fortis allang opgegeven. De tijd voor een akkoord met BNP Paribas begint stilaan te dringen, maar het overleg zit muurvast. 'Mijne heren, ik denk niet dat het nog zin heeft om verder te overleggen.' Luc Coene, hoofdonderhandelaar aan Belgische kant, wil de boeken dichtslaan.

van onze redacteur



Zaterdagochtend. Een vermoeide Peter Praet, een van de leden van de stuurgroep en bankrisico-expert bij de Nationale Bank van België (NBB), is tevreden dat de draad opnieuw opgenomen wordt met BNP Paribas. Zijn telefoontje donderdag naar Thierry Varenne, de interne adviseur van BNP Paribas die de Franse bank bijstond, werd positief beantwoord. Vorig weekend waren de Fransen nog ongelukkig terug naar Parijs gespoord nadat de Benelux-overheden de voorkeur hadden gegeven aan een zelfstandig Fortis. Ondertussen is het plaatje ingrijpend gewijzigd. Nederland heeft in een puur nationalistische reflex alle activa van Fortis op Nederlandse bodem teruggepakt via een haast militaire operatie waarbij de Belgen in de hoek geduwd werden.

Maar Praet is ook erg bezorgd. Wat als het niet tot een akkoord komt met BNP Paribas? Het Franse team, dat al sinds donderdagavond terug in Brussel was, eiste vrijdagavond al meteen echte onderhandelingen. Het ging immers om een complexe operatie en de situatie was gewijzigd tegenover het afgelopen weekend. De stuurgroep had donderdagnacht haar bed niet gezien, en dat was zeker geen tactisch nadeel voor de Fransen. BNP Paribas moet echter wachten.

De onderhandelaars trekken naar de CBFA. De stuurgroep, ook bekend als comité de pilotage, zal het gebouw in de schaduw van de Congreskolom die dag niet verlaten. De CBFA was ondanks het ingaan van het weekend in fully operating modus. De cafetaria bleef de hele dag geopend. Ontbijten, lunchen, allerlei vergaderfaciliteiten... Het was er een drukte vanjewelste. De stuurgroep is uitgebreid met Herman Daems, de voorzitter van de investeringsvennootschap Gimv die door premier Leterme voor het eerst afgelopen woensdag gevraagd werd om voorzitter te worden van Fortis of Dexia.

Hij wist toen al met stellige zekerheid dat een rol van voorzitter voor Fortis naast de kwestie was. Het voelde eerst wat vreemd, zegt een aanwezige. 'Daems vroeg zich duidelijk zelf af wat hij kwam doen, maar hij heeft ons vooral geholpen om BNP Paribas op het rooster te leggen in verband met hun intenties met de bank.' Ook Wim Coumans zou zich ontpoppen als zo'n kritische vragensteller: iemand die weinig zegt, maar op de juiste momenten opheldering eist over impliciete assumpties.

De stuurgroep bekijkt die zaterdagochtend allerlei modellen in verband met de waarde van Fortis en over de samenhang der dingen. Ze wil klaar zijn om straks het debat met BNP Paribas aan te kunnen. Het is een heel technische maar belangrijke slide show die ze op zich afgevuurd krijgen. Wat als aan één variabele (bijvoorbeeld de toxische producten in de Fortis Bank) geraakt wordt. Hoe beïnvloedt dat de waarde van de bank en van de achterblijvende holding? Op welke manieren kunnen we de toxische producten afzonderen of de risico's ervan isoleren? Werken we met een 'bad bank'? Welk belang neemt BNP Paribas daarin? De overheid? Welk deel van de verkoopopbrengst van de bank- en verzekeringsactiva gaat naar de holding?

Ze spreken ook af dat ze parallel nog een alternatief denkspoor zullen analyseren. Het alternatief zoals de stuurgroep dat op dat moment ziet, is een volledige nationalisatie van de Fortis Bank.

Een beetje verder in Brussel, op de statige hoofdzetel van Fortis aan de Koningstraat 20, in de schaduw van het koninklijk paleis, is een team van Fortis Bank onder leiding van ceo Filip Dierckx duchtig aan het cijferen geslagen. Dierckx beseft dat het erop of eronder is. Fortis weet ondertussen dat men BNP Paribas opnieuw uitgenodigd heeft en vreest dat de Belgische staat die exact op hetzelfde moment met twee grote bankcrisissen wordt geconfronteerd, een van de twee problemen uit handen zal willen geven.

Het Fortis-team wil aantonen dat ondanks de brutale Nederlandse overval Fortis als onafhankelijke speler nog toekomst heeft. Het wordt geadviseerd door Donald Moore en Dominique Lancksweert van Morgan Stanley. Juridisch gaat het om Chris Sunt (Freshfields) voor Fortis Bank en Jean-Marie Nelissen Grade van Linklaters voor Fortis Groep (holding).

De Ierse hoop

Moore en Lancksweert zien een belangrijk lichtpunt. Ierland is gestart met een systeem van staatsgaranties voor de interbankenmarkt. 'Dat is dé manier om deze liquiditeitscrisis op te lossen', zegt hij. 'De Europese Centrale Bank (ECB) moet niet in de plaats gaan staan van de interbankenmarkt, maar je moet de onzekerheid op die markt bestrijden', zegt Moore.

De reden dat Fortis vrijdagnamiddag 26 september in nauwe schoentjes kwam, was precies de staking van kredietverschaffing op de interbankenmarkt. Tijdens de bankencrisis zagen banken hoe het wantrouwen tussen bankiers steeds groter werd. Aanvankelijk vertrouwden ze elkaar nog kredieten toe op drie maanden, maar dat werd steeds korter tot zelfs 24 uurkredieten. Hoe vervelend ook, de machine bleef nog altijd draaien. Maar die 26ste blokkeerde ze: banken zeiden interbankleningen op. Als de Belgische staat het Ierse voorbeeld volgt, komt de machine weer op gang. Bovendien komt er los van de verkoopprijs 60 miljard euro terug vanuit Fortis Nederland.

Het Fortis-team stelt een presentatie samen die moet overtuigen. De basislijn is dat er een groep overblijft met een winstcapaciteit van 1,7 miljard euro tot 2 miljard euro.

Fortis stelt tot zijn teleurstelling vast dat het nauwelijks of niet de kans krijgt om zijn waar te verkopen. In het weekend ervoor was er nog duchtig overleg geweest met specialisten van de bank. Er leek toen een brede politieke consensus te bestaan om het beslissingscentrum van de belangrijkste financiële instelling in eigen land te houden. Maar de appetijt bleek weg. 'Als je als overheid 49% in een bank neemt, geef je toch een krachtig signaal', zegt Peter Praet. 'Maar er is iets in de marktperceptie dat het niet voldoende is.' De stuurgroep zegt ook dat er geen managementteam meer bij Fortis was die controle over de dingen had.

In het beslissende weekend van 4 en 5 oktober krijgt de bank niet de kans om haar voorstel te formuleren. Philip Bodson, de voormalige Tractebel-topman die een heroïsche strijd tegen Suez voerde om de Belgische energiesector in Belgische handen te houden, maar de strijd verloor toen de Belgische regering hem liet vallen, is de meest uitgesproken voorvechter van een onafhankelijk Fortis. Bodson is ook een persoonlijke vriend van graaf Maurice Lippens die op 28 september ontslag nam als voorzitter van Fortis.

In het Leterme-kamp ervaart men Bodson als hinderlijk. 'Hij liep hier de hele tijd rond, maar ik denk niet dat Leterme twee woorden met hem heeft gewisseld', luidt het daar. Een overheidsonderhandelaar: 'Bodson besefte als geen ander wat er op het spel stond.'

Bij de stuurgroep liep de ene vergadering in de andere over. Ze hield de ene bespreking na de andere, maar met steeds wisselende tegenpartijen. Dan weer meer met de juristen van BNP Paribas en hun door Baudouin Prot aangevoerde overnameteam, dan weer met advocaten van Fortis, enzovoort. Met BNP Paribas liep het moeilijk. 'Er waren harde discussies over de waardering', zegt een co-onderhandelaar. 'Hoeveel betalen jullie voor de bank, welk deel van de rommelkredieten nemen jullie, welke prijs zie je voor de verzekeringsactiviteiten?' BNP Paribas toonde enkel interesse in de Belgische markt. Aan de internationale verzekeringsactiviteiten (Fortis Insurance International) hadden ze geen boodschap. Maar hun prioritaire boodschap was dat ze ver van de toxische producten zouden blijven.

'Geen sprake dat wij daar iets in doen', zegt Prot op besliste toon. 'Dat zal er bij de ministers niet ingaan. Dat krijgt u nooit verkocht', repliceert Coene. Het maakt geen indruk op de Fransen. In het eerste weekend had BNP Paribas al een belachelijk lage prijs geboden (1,6 euro per aandeel voor de hele Fortis Groep). Nu gaan de Fransen nog verder. Het dossier is volgens hen nog veel risicovoller dan een week geleden. De nationaliseringspoging is uitgedraaid op een kleine ramp en de bank is opengereten. Nederland is er met de kettingzaag doorgegaan. 'Jullie hebben ingestemd met de afsplitsing van Fortis Bank Nederland. Die afsplitsing brengt enorme operationele risico's met zich mee.'

Luc Coene overlegt even later met het Fortis-team rond Filip Dierckx. Het is een van de weinige momenten dat Fortis mensen van de pilootgroep zal zien dit weekend. De overheid heeft mentaal de knop omgedraaid en beslist de energie te stoppen in een verkoop aan BNP Paribas, beseft Dierckx, die een 25-jarige carrière bij de bank op rampzalige manier ziet aflopen. Binnen de bank is er kritiek op hem. Hij leidde de merchant bank waar de probleemkredieten inzaten, en heeft op zijn minst een morele verantwoordelijkheid, luidt het. De pijn, het verdriet en de woede bij Fortis zijn immens. Ook de pers krijgt ervan langs. 'Ze hebben ons kapot geschreven', zeggen sommige Fortis-directeuren.

De pers is precies een argument dat Coene die zaterdag zal uitspelen om Dierckx de fatale mare te brengen. 'Filip, als ik zie wat de pers allemaal schrijft na de splitsing met Nederland. Ik geloof niet dat we het risico kunnen nemen op een onafhankelijke doorstart.' Opmerkelijk ook is dat Coene het verhaal enkel brengt als ofwel volledige nationalisering ofwel een verkoop aan BNP Paribas. De avond ervoor had de staatsholding FPIM al zijn raad van bestuur gehouden om zich voor te bereiden op een tijdelijke volledige nationalisering van Fortis. 'Het zal voor kort zijn, want BNP Paribas is in the picture', werd toen al gezegd.

Fortis probeert nog tevergeefs het idee van de staatsgarantie voor de interbankenmarkt te verkopen. Premier Leterme heeft zich de zaterdag teruggetrokken met enkele van zijn adviseurs. Leterme zegt 'van de zaterdag te profiteren om de opties op een rijtje te zetten'. In zijn onmiddellijke omgeving luidt het dat 'de appetijt voor een onafhankelijk Fortis er niet meer is'. Tot overmaat van ramp speelt Dexia opnieuw voor stoorzender. De bank zit opnieuw in het nauw en probeert in toenemende mate het overheidsteam en de overheid te overtuigen onmiddellijk de bank bij te springen. 'First things first', zeggen bij de stuurgroep Coene en Praet. 'We zijn hier nog bij lange niet klaar.'

Zaterdagnacht stonden de zaken als volgt: BNP waardeerde Fortis Bank op 9,7 miljard euro (naast 4 miljard euro voor de Belgische verzekeringen) en weigerde halsstarrig ook maar één euro van de toxische kredieten mee te nemen. De pompiers geloofden niet langer in een nationalisatie. De pompiers spraken af elkaar de volgende ochtend om 8 uur al terug te zien voor een werkontbijt op het ondertussen vertrouwde adres: de CBFA. Peter Praet, die al sinds het losbarsten van de wereldwijde kredietcrisis systematisch in het rood ging, was moe. 'Hij was echt bang dat BNP Paribas ging afhaken', zegt een co-onderhandelaar. 'We moeten een oplossing vinden voor de rommelkredieten', zegt een onderhandelaar. Eén optie is om de overheid een aparte structuur, de 'bad bank', te laten slikken. Politiek onhaalbaar, luidt het. Coene en Daems zeggen nuchter: 'Jamaar zeg, het is Fortis dat de problemen met de rommelkredieten heeft veroorzaakt. Laat de aandeelhouders van Fortis het maar oplossen.'

De idee van de 'bad bank' (een aparte structuur waarin de rommelkredieten worden ondergebracht) blijft overeind, maar de aandeelhouders van Fortis moeten de bulk van de last dragen, heet het. Aan BNP Paribas zal gevraagd worden om ook een geste te doen. Om 9 uur start een vergadering met BNP Paribas. De stuurgroep probeert het idee van een deelneming in de 'bad bank' te verkopen. De Fransen plooien niet. Officieel zijn ze beducht voor besmetting. Of beseffen ze dat na de Nederlandse overval, de Belgen geen kant meer op durven/kunnen? Daems wil van Baudouin Prot vooral antwoorden op de strategie die de bank voor ogen heeft. Wat zijn de plannen met Fortis Bank? Leterme heeft de stuurgroep op het hart gedrukt vooral oog te hebben voor de spaarders en de werkgelegenheid.

Twee uur later stopt het overleg met de Fransen. Coene en Daems gaan naar de Wetstraat 16 om terug te koppelen aan Leterme en Reynders. Ze zullen die dag drie keer naar de 16 trekken. En telkens weer lukt het om de pers te verschalken via de zij-ingang. 's Middags maakt Leterme nog even tijd voor een interview met de VRT. Hij laat zich ook bezorgd uit over Dexia. 'Overheid moet twee banken redden', titelt prompt een nieuwswebsite. Leterme laat dat verhaal al snel afzwakken. Officieel ligt enkel Fortis op het bord.

Nog die ochtend komt de top van de fondsenbeheerder Fortis Investment Management (FIM) samen. FIM is een vrij autonome speler binnen de groep. Daar wordt beslist om de bonussen voor het personeel veilig te stellen. Dat gebeurt achter de rug van de overheid en zelfs achter die van ceo Filip Dierckx. Als die de zet te horen krijgt, wil hij dat de beslissing er niet komt, maar het is te laat. Het bestuur van FIM heeft de beslissing al bekrachtigd. Dierckx zegt daarop dat bij de bank niet hetzelfde mag gebeuren.

Koude douche

In de namiddag volgt nieuw overleg met BNP Paribas. Het is met de moed der wanhoop dat het Belgisch team de onderhandelingen hervat. De tijd begint te dringen, de overheid heeft alles op dat laatste resterende denkspoor gezet en er is nog nauwelijks vooruitgang. Prot legt een nieuw bod op tafel. Blijkt dat er geen letter gewijzigd is tegenover het vorig bod. 'Dat was niet prettig', zegt een onderhandelaar. Coene reageert koel. 'Mijne heren, in die omstandigheden heeft verder discussiëren weinig zin.' Het Franse kamp, dat gehoord had dat ook aartsrivaal SocGen in Brussel rondcirkelde - SocGen was de adviseur van FPIM voor de gestructureerde kredietportefeuille - begon uiteindelijk te bewegen.

De rest van de zondagnamiddag was een pure prijsdiscussie. Een poging om BNP Paribas 25% van het vehikel met rommelkredieten te laten slikken, liep fout af. Er volgt nieuw overleg met Reynders en Leterme. 'Welk risico lopen we als overheid met die kredieten', willen ze weten. 'Als we het zo doen, is het probleem dan opgelost? Hoe gaat de markt reageren? Denk je dat we er meer kunnen uithalen als we persoonlijk tussenbeide komen?'

Ergens rond 5 uur, 6 uur laat CBFA-voorzitter Jean-Paul Servais zich voor het eerst zien. 'Hij kwam er pas 's zondags laat aan en deed meteen of hij alles zelf had opgelost', luidt het. De bij momenten harde discussies met de Fransen leidden tot een zekere verhoging van de biedprijs, maar de waardevernietiging voor de aandeelhouder was catastrofaal.

'Niemand was enthousiast, maar we hadden geen keus', zegt een onderhandelaar. Een akkoord was nodig, zo niet zou Fortis mogelijk maandagavond niet halen. In het Fortis-kamp beseft men dat men buiten spel staat en de wrevel neemt toe. Bestuurders spreken met hun adviseurs wat ze kunnen doen. Voormalig MR-senator Bodson probeert de politiek nog te overtuigen, maar vangt bot. 'U bent failliet. Eén euro kunt u krijgen voor de bankaandelen', werpt men hem voor zijn voeten.

Op dat moment is het al groot alarm voor Dexia. Vanuit de raad van bestuur en het topmanagement volgt een telefoonsalvo naar de stuurgroep en de politiek. Er zijn ondanks de reddingsoperatie van dinsdagnacht opnieuw financiële problemen.

De stuurgroep wil met rust gelaten worden. Ze is met de finale Fortis-onderhandelingen bezig. De prijs gaat nog de hoogte in, maar de deelneming in het rommelvehikel blijft moeilijk. 5% stelt BNP Paribas voor, maar uiteindelijk willen de Fransen tot 10% gaan (een investering van 1 miljard euro). De waarde van de bank wordt op 11 miljard gebracht (in plaats van 9,6 miljard). De prijs voor de verzekeringen komt op 5,7 miljard (in plaats van initieel 4 miljard).

In de laatste rechte lijn volgt er nog getouwtrek over het aantal overheidsbestuurders bij BNP Paribas. De Fransen willen het op één bestuurder houden. Het worden er uiteindelijk twee. Daems dringt erop aan dat de twee bestuurders van de overheid die bij Fortis Bank België zullen zetelen, ook zouden zetelen bij BNP Paribas. Dat geeft hen veel meer macht. Ook dat ligt moeilijk voor de Fransen. Uiteindelijk willen ze enkel van één bestuurder weten die zicht heeft op het geheel.

Daems vraagt ook nog dat op het ogenblik dat de overheid zijn belang van 25% aan BNP Paribas gaat verkopen, er geen korting wordt toegepast wegens minderheidsbelang. Om 21 uur is er een akkoord, alhoewel er nog een discussie onopgelost blijft in verband met een bij Fortis Nederland uitgegeven lening die omzetbaar is in aandelen Fortis. Baudouin Prot trekt naar Leterme en Reynders. De verslagenheid in het Fortis-kamp is groot. België verliest zijn grootste en meest internationale bank. Een onbekend aantal spaarders is zijn appeltje voor de dorst kwijt, talrijke families zijn geruïneerd. 'We hadden het nooit zo ver mogen laten komen', laat een bestuurder zich tegen een co-onderhandelaar die hij goed kent ontvallen.

'U laat ons geen mogelijkheid om Fortis opnieuw op te bouwen', zegt Bodson. Jan-Michiel Hessels zegt weinig. Hij is doodmoe en wil vooral van het (de facto) voorzitterschap af. Het is bijna middernacht als Leterme, Reynders en Prot hun persconferentie houden. De verbijstering is groot. Prot zit er vriendelijk glimlachend bij: de grootste bank in buitenlandse handen? Dat zou in Frankrijk niet mogelijk zijn, hoor je hem denken.