Na de aanvallen van vorige week op New York en Washington ervaren de reizigers een mengeling van angst en frustratie. Sommigen beslissen wellicht om thuis te blijven, zegt Amon Cohen.

In de periode van de Golfoorlog in 1991 besloten heel veel passagiers om niet in een vliegtuig te stappen. Voor het eerst in het tijdperk van het moderne luchttransport daalde het aantal passagiers in absolute cijfers.

Nu de schok van de kapingen van vorige week langzaam doordringt en het Witte Huis zijn respons voorbereidt, is de Golfoorlog de beste leidraad voor de veranderingen die de luchtvaartmaatschappijen en de passagiers mogen verwachten.

Er is wel een belangrijk verschil. De oorlog tussen Irak en de coalitie onder leiding van de Verenigde Staten vormde een theoretische bedreiging voor de vliegtuigpassagiers. De terroristen die het WTC en het Pentagon aanvielen, gebruikten passagiersvliegtuigen als massavernietigingswapens.

Dat dergelijke destructieve kapingen in het Amerikaanse luchtruim en de militaire uitspraken van het Witte Huis niet zonder gevolgen zullen blijven op lange termijn, blijkt nu al uit het aantal geschrapte routes, uit de veiligheidsmaatregelen die drastisch opgevoerd zijn en veel tijd in beslag nemen en uit de dreigende financiële problemen of het dreigende faillissement waar zelfs de grootste luchtvaartmaatschappijen mee te maken krijgen.

Door de dreigende militaire vergelding door de Amerikaanse strijdkrachten en hun bondgenoten raadt de Control Risks Group, die advies verleent over de veiligheid in het buitenland, sterk af om naar Afghanistan, Pakistan en Jemen te reizen. Control Risks raadt ook aan om niet-noodzakelijke reizen uit te stellen naar Algerije, Egypte, Iran, Irak, Israël en de Gaza, Jordanië, Koeweit, Libanon, Libië, Saudi-Arabië, Sudan, Syrië, Tadzjikistan en Oezbekistan omdat er mogelijk vijandige reacties kunnen zijn van de lokale bevolking.

Westerlingen blijven beter in contact met hun ambassade en doen er goed aan niet in huizen of kantoren te blijven die in de buurt liggen van mogelijke Amerikaanse doelwitten.

Christopher Grose, directeur van Control Risk, waarschuwt de reizigers in die landen om niet op te vallen. ,,Zorg dat er aan je bagage geen labels hangen waar je nationaliteit op staat'', zegt hij. ,,Doe ook geen onnodige verplaatsingen binnen het land. Ga ernaar toe, handel je zaken af en vertrek. Ga ter plaatse niet naar locaties die bekend staan als ontmoetingsplaatsen van buitenlanders, zoals cafés en restaurants.''

Het bedrijf heeft ook een lijst opgesteld van 24 landen in het Midden-Oosten, Afrika en Azië die je als reiziger niet moet vermijden maar waarvoor de bedrijven beter eerst advies inwinnen bij diplomaten. Die lijst is te vinden op de website www.crg.com.

Er zijn nog manieren om de risico's zo laag mogelijk te houden. Ongeacht de reisbestemming raadt de National Business Travel Association (NBTA) aan dat de reizigers hun voorbereidingen opvoeren. Zo kunnen reizigers details van hun reisplannen meedelen aan collega's en familie. Ze kunnen twee vormen van identificatie meenemen, één op zak en één in de bagage. Ze kunnen alle reisdocumenten en medische informatie op zak houden en ervoor zorgen dat hun mobilofoons volledig opgeladen zijn.

Achter die tips schuilt natuurlijk de veronderstelling dat werknemers niet volledig zullen ophouden met naar het buitenland te reizen. Maar de Business Travel Coalition (BTC), een lobbygroep voor de grote Amerikaanse aankopers van zakenreizen, denkt dat Amerikaanse bedrijven geen internationale vluchten meer zullen nemen tijdens een militaire campagne. ,,Heel wat managers hebben al verklaard dat ze niet vast willen geraken buiten de Verenigde Staten, zoals tijdens de Golfoorlog'', zegt Kevin Mitchell, voorzitter van de BTC. ,,De andere boodschap die de bedrijven aan hun mensen meegeven, is dat ze niet verplicht zijn te reizen als ze daar een probleem mee hebben.''

Zij die toch met het vliegtuig reizen, zullen moeten aanvaarden dat het inchecken trager zal verlopen, want de controle van bagage en mensen is strenger. Tijdbesparende initiatieven zoals incheckbalies buiten de luchthaven, bijvoorbeeld in hotels, zullen verdwijnen.

Professionals uit de reissector hopen dat de regeringen een redelijk evenwicht zullen zoeken tussen veiligheid en gemak, vooral omdat de kapers van 11 september niets illegaals bij zich hadden aan boord. ,,Al verdriedubbel je de veiligheidsmaatregelen die vorige week golden, dan nog zou het probleem niet opgelost zijn'', zegt Kevin Mitchell. ,,Het probleem was dat er een gebrek aan informatie was.''

Het belang van informatie houdt in dat de veiligheidsmaatregelen bij de Israëlische luchtvaartmaatschappij El-Al het voorbeeld kunnen worden voor alle maatschappijen. Het zijn niet enkel de strikte controles die de Israëlische maatschappij als sinds 1968 vrijwaren van kapingen. Het zijn ook de intensieve ondervragingen van alle passagiers, de minutieuze controle van hun identiteit, het doel van de reis en hun documenten. El-Al deinst er niet voor terug om een vlucht op te houden als het twijfels heeft over een persoon en die verder wil ondervragen.

De inchecktijd voor vluchten van El-Al bedraagt 150 minuten voor economy class en 90 minuten voor business class. Dat is respectievelijk ongeveer 60 en 30 minuten langer dan normaal voor reizen naar het Midden-Oosten.

Niet elke nieuwe veiligheidsmaatregel moet per se tot vertragingen leiden. Er is nu een nieuwe impuls om de technieken voor het scannen van de hand en het netvlies in te voeren. Luchthavens en immigratiediensten experimenteren er al jaren mee. Mensen die hebben deelgenomen aan dergelijke proefprojecten, zoals INSPass op verschillende Amerikaanse luchthavens, vinden dat de systemen snel en betrouwbaar zijn. De politiek zal haar schroom om dergelijke systemen in te voeren, nu misschien overwinnen.

Ondanks die technische innovaties denkt Kevin Iwamoto, voorzitter van de NBTA, dat reizen veel tijdrovender en minder aantrekkelijk zal worden. ,,De zakenreizen zoals we ze nu kennen zullen volledig veranderen'', zegt hij. ,,Bedrijven waren al aan het nadenken over de waarde van zakenreizen door het slechter economisch klimaat. Nu zullen ze echt goed nadenken over wie op zakenreis gaat en waarom. Bedrijven zullen moeten uitmaken welke soort zakenreizen essentieel zijn voor hun activiteiten.'' Ze zullen waarschijnlijk ook striktere beperkingen opleggen over het aantal werknemers dat met hetzelfde vliegtuig mag reizen.

De alternatieven voor de commerciële luchtvaart zullen hier misschien baat bij hebben. Kevin Mitchell van de BTC gelooft dat er een belangrijke verschuiving zal plaatsvinden naar de auto voor binnenlandse reizen van minder dan 800 kilometer. Er zijn zelfs suggesties dat de Verenigde Staten misschien een goed netwerk van hogesnelheidstreinen zal ontwikkelen.

Voor internationale reizen en reizen die via de lucht moeten gebeuren, zullen bedrijven misschien de besparingen die ze doen omdat ze minder reizen, gebruiken om meer te besteden aan reizen die echt belangrijk zijn. Het volledig en gedeeltelijk bezitten van een vliegtuig of een zakencharter maakte de jongste jaren al opgang en kan nu nog populairder worden. Dat zorgt voor een tijdsbesparing omdat er minder tijd nodig is om in te checken en omdat die vliegtuigen alternatieve luchthavens kunnen aandoen. Die voordelen zullen nu nog sterker naar voren komen.

Als mensen niet moeten of niet willen reizen, zullen videoconferenties meer en meer worden gebruikt. David Radcliffe, gedelegeerd bestuurder van Business Travel International (BTI), zegt dat de ervaring leert dat videoconferenties bepaalde reizen kunnen vervangen, bijvoorbeeld als het gaat om interne vergaderingen. Maar de gebruikers ontdekken snel de beperkingen van videoconferenties als communicatiemiddel. ,,De zakenreizen zullen een belangrijke rol blijven spelen in het zakelijk proces'', zegt David Radcliffe. ,,Het zal altijd nodig zijn dat mensen andere mensen ontmoeten.''

Hoeveel de reizen dan gaan kosten, blijft onzeker. Sommige waarnemers voorspellen dat de prijzen zullen dalen. Anderen dat ze zullen stijgen. In eerste instantie zullen de prijzen waarschijnlijk dalen. Door de dalende vraag waren die al aan het zakken. In de ramp van vorige week verloor United Airlines een Boeing 757 met 38 mensen aan boord en een 767 met 56 mensen. De capaciteit van beide vliegtuigen bedraagt ongeveer 250 mensen. Nu zal de vraag nog sterker dalen. ,,Op korte termijn zullen de prijzen dalen omdat er een overcapaciteit is'', zegt Kevin Mitchell van de BTC.

Nadien zal de prijs voor een vliegtuigticket waarschijnlijk stijgen. ,,De kostprijs van gemiste vracht (op passagiersvliegtuigen), nieuwe veiligheidsmaatregelen en de hogere personeelskosten zal op de klanten worden afgewenteld'', zegt Kevin Mitchell. Zakenreizigers zullen volgens hem zwaar worden getroffen, zeker op routes waar een maatschappij een monopolie bezit.

Andere factoren die voor een opwaartse druk op de prijs zorgen, zijn onder meer de hogere verzekeringspremies voor luchtvaartmaatschappijen en de hogere olieprijzen in geval van een conflict in het Midden-Oosten. De maatschappijen zullen hun vliegtuigen ook minder efficiënt kunnen inzetten omdat de tijd die op de luchthavens nodig is om te landen, te lossen, te laden en weer te vertrekken langer zal zijn.

Bovendien zal het aanbod krimpen. De meeste Amerikaanse maatschappijen hebben de afgelopen dagen bekendgemaakt dat ze hun vliegschema met 20 procent inkrimpen. Er zal waarschijnlijk ook minder concurrentie zijn. ,,Het is heel waarschijnlijk dat bepaalde luchtvaartmaatschappijen failliet zullen gaan'', zegt Ed Smick, expert luchtvaart bij het advieskantoor SH&E.

Maar Ed Smick denkt dat de prijsverhogingen uiteindelijk niet hoog zullen liggen. De kosten voor beveiliging, ook al gaan ze omhoog, zullen een klein deel blijven vormen van de totale kosten van een luchtvaartmaatschappij. Het is volgens hem belangrijker dat ,,de maatschappijen kijken naar de elasticiteit van de vraag. Ze weten al dat de passagiers een sterke prijsverhoging niet slikken.''

De bedrijfswereld slikt dat ook niet. Zonder een vrij goedkoop en gemakkelijk systeem van luchttransport, zullen de internationale activiteiten niet floreren.

De overheden zullen de komende maanden een evenwicht moeten vinden als ze denken aan draconische veiligheidsmaatregelen en financiële tussenkomsten om hun luchtvaartmaatschappijen te redden.

,,De maatschappij heeft een systeem van massatransport in de lucht nodig'', zegt Denis Chagnon, woordvoerder van de International Civil Aviation Organisation. ,,Wat wil die maatschappij daar voor betalen in tijd en geld?''