De schaamte mijlenver voorbij". Alleen zo kan volgens commentator Yves Desmet van De Morgen het optreden van CD&V-voorzitster Marianne Thyssen worden beschreven. "Door te weigeren om het even welke consequentie te trekken uit een politieke situatie die niet anders dan zulke consequenties toelaat, heeft ze haar partij de allure gegeven van een ruggengraatloos, amorf, volledig uit nietszeggendheid samengesteld wezen", vindt hij.
Volgens Desmet valt N-VA-voorzitter niet veel te verwijten. Dat zijn partij beslist niet meer mee te spelen, is zelfs logisch te noemen, maar dan hoeft ze daarvoor de uitspraken van Didier Reynders niet als excuus in te roepen. Alleen betekent politiek wel dat je de consequenties neemt van wat je doet. Als N-VA de communautaire dialoog niet wil aangaan, moet ze uit de Vlaamse regering, redeneert Desmet.

Hij herinnert er ook aan dat CD&V het indertijd ondenkbaar noemde dat er een federale meerderheid zou komen zonder Vlaamse meerderheid. Voor Desmet moet CD&V nu kiezen: voor Bart De Wever en dan blaast ze de federale en Vlaamse regering op, of voor haar regeringen en blaast ze het kartel op.

In De Standaard gaat Peter Vandermeersch op zoek naar wie verantwoordelijk is voor deze crisis. Didier Reynders is deels verantwoordelijk. "Op een ogenblik dat er een mogelijke basis was voor een nieuw overleg, blies hij dat met een vileine glimlach de lucht in", luidt het.

Ook Bart De Wever is deels verantwoordelijk, vindt Vandermeersch. De voorbije vijftien maanden hebben duidelijk gemaakt dat hij niet wil onderhandelen over nieuwe stappen in de staatshervorming. Het congres van zondag bevestigde dat het niet in de logica van een onderhandelde oplossing wenst te stappen.

Premier Yves Leterme is dan weer "meer dan gedeeltelijk" verantwoordelijk.

Vandermeersch noemt zijn parcours van de voorbije vijftien maanden ronduit abominabel. Leterme blijft nu naakt achter. "De keizer heeft geen kleren (...) Een ’beetje’ regeringsleider heeft na zo’n parcours maar één optie: naar de koning gaan en het ontslag van de onkundige regering aan te bieden".

In Het Laatste Nieuws roept Luc Van der Kelen Vlaams minister-president Kris Peeters op te kiezen. Als hij minister Geert Bourgeois houdt, is de Vlaamse regering de facto demissionair. In het andere geval kan hij verder, ook met de gemeenschapsdialoog.

Dat N-VA niet meer meedoet, zal volgens Van der Kelen niemand een zorg wezen. "Maar nu zit CD&V dus met de gebakken peren. Naar aloude traditie wil de partij de kool en de geit sparen. Dat is ten ene male onmogelijk. Een minister en zijn partij kunnen niet uit een regeerakkoord pikken wat ze willen steunen. "De bevolking heeft recht op duidelijkheid. Dus, CD&V-top, zorg dat het nu begint of laat anders de kiezer spreken", besluit hij.

In Gazet van Antwerpen vreest Paul Geudens dat de val van de regering Leterme en nieuwe verkiezingen heel dichtbij zijn gekomen. Het land kan volgens hem een crisis missen als kiespijn. Er moeten tal van maatregelen worden genomen, maar in feite kan in de huidige omstandigheden niets meer. "Op is op", luidt het.

Als Kris Peeters alsnog in zijn opzet slaagt, en zo verkiezingen kan vermijden, des te beter. Maar het mag geen nieuw manoeuvre worden om tijd te winnen. Slaagt hij niet, en dat moet zeer vlug blijken, dan vrees ik dat vervroegde verkiezingen echt wel onvermijdelijk worden, aldus Geudens.

Volgens Eric Donckier van Het Belang van Limburg is het meest waarschijnlijke scenario dat we op een regeringscrisis afstevenen en dat daarna zal worden geprobeerd een overgangsregering tot juni volgend jaar in het zadel te krijgen. "Dan kiezen we voor alles. Pas daarna zal het gemakkelijker zijn om over een staatshervorming te praten. Dan is er meer tijd zonder electorale druk", gelooft Donckier.

Peter De Backer herinnert er in Het Nieuwsblad aan dat CD&V voor de verkiezingen beloofde niet in een regering te stappen zonder staatshervorming of splitsing van BHV, maar vooral niet zonder meerderheid aan Vlaamse kant. Kan Leterme nog anders dan zijn ontslag te gaan aanbieden?, vraagt hij zich af. "Ofwel komen er vervroegde verkiezingen en moeten de almaar aanzwellende problemen worden aangepakt door een halfslachtige regering van lopende zaken. Ofwel tracht Leterme I zijn sputterende vehikel alsnog aan de praat te houden, en is hij nog machtelozer dan hij al was. Maar altijd is de gewone burger de pineut", aldus De Backer.

Het N-VA-congres leert Bart Haeck van De Tijd twee dingen. Ten eerste dat de verkiezingscampagne voor juni 2009 volop is begonnen. De Vlaamse regering is nu ook verlamd door de politieke crisis. De federale was het al. Dat CD&V er daarom voor koos om het kartel te behouden ten nadele van een beleidscrisis hoeft daarom niet te verwonderen. Tot aan de zomer van volgend jaar hoeven we niet veel beleid meer te verwachten, stelt hij.

De tweede les is dat, zelfs vijftien maanden na het verdwijnen van Paars, de breuklijn tussen Paars en CD&V/N-VA nog steeds een van de belangrijkste in het Vlaamse politieke landschap lijkt. In de aanloop naar de verkiezingen van volgende zomer wordt het volgens Haeck wellicht een van de cruciale thema’s. Als je moét kiezen, wat plaats je dan eerst: de staatshervorming of het sociaal-economisch beleid?