Kinderen zonder papieren weer in ‘gouden kooi’: ‘Een kind sluit je niet op’
Een beeld uit het verleden: Angelica Cajamarca achter tralies, 2007 Foto: belga

Vanaf vandaag kunnen gezinnen zonder papieren weer worden opgesloten. Een nieuwe juridische strijd lijkt een kwestie van tijd.

‘Deze vrouw en haar kind zijn getraumatiseerd. Ze zijn onder de indruk van het gebouw, de tralies en de gewapende agenten in het gesloten centrum.’ Dat zei Anne Malherbe, de Belgische vrouw van de toenmalige Ecuadoraanse president Rafael Correa, in juli 2007 na een bezoek aan het gesloten centrum 127bis in Steenokkerzeel. Daar zaten Ana Cajamarca en haar 11-jarige dochter Angelica opgesloten, met het oog op hun gedwongen repatriëring.

De opsluiting van het meisje beroerde het hele land, woog op de regeringsonderhandelingen in Hertoginnedal en was mee aanleiding voor de principiële beslissing om gezinnen zonder papieren niet langer op te sluiten en voortaan in open terugkeerwoningen onder te brengen.

Veel keuze had ons land niet. Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) had België al enkele keren veroordeeld voor de onmenselijke omstandigheden waarin gezinnen opgesloten werden. De laatste keer in 2011, toen het al drie jaar met de praktijk was gestopt.

Maximaal twee weken

Nu, tien jaar later, gaat ons land toch weer gezinnen zonder papieren opsluiten, in aangepaste ‘family units’ op het domein van 127bis, vlak bij de luchthaven. Er staan vier units – twee voor zes personen en twee voor acht. De ouders kunnen hun eigen potje koken. Overdag krijgen de kinderen les en kunnen ze buiten spelen, desnoods met oorbeschermers tegen het bulderende geraas van opstijgende vliegtuigen. Een opvoeder, coach en leerkracht werken op maat van elk gezin. In totaal heeft de DVZ daarvoor 19 mensen aangeworven, onder wie ook genoeg veiligheidspersoneel.

Alleen gezinnen die niet zijn ingegaan op het aanbod om vanuit een open terugkeerwoning aan hun terugkeer mee te werken, of die al eens vanuit zo’n woning zijn ontsnapt, zullen mogen worden opgesloten. De opsluiting moet ook zo kort mogelijk blijven, maximaal twee weken. Die termijn kan één keer met twee weken worden verlengd, maar alleen als de DVZ kan aantonen dat de opsluiting voor de kinderen niet traumatiserend is.

Volgens een woordvoerster van de Dienst Vreemdelingenzaken (DVZ) zal het eerste gezin ‘zonder twijfel’ in de loop van volgende week worden overgebracht.

‘Gouden kooi’

De controversiële maatregel stond in het federale regeerakkoord en is volgens de regering-Michel nodig omdat te veel gezinnen vanuit de open terugkeerwoningen weer onderduiken en zo aan hun repatriëring ontsnappen. Dat maakt een effectief terugkeerbeleid onmogelijk, klinkt het. Het idee dateert overigens al van 2011, toen Melchior Wathelet (CDH) staatssecretaris was, iets waar huidig staatssecretaris Theo Francken (N-VA) graag op wijst.

Het sociale middenveld heeft er zich altijd hevig tegen verzet. Meer dan 300 organisaties steunen de campagne ‘Een kind sluit je niet op’. De vluchtelingenorganisatie van de Verenigde Naties spoorde de regering vrijdag een laatste keer aan om van het plan af te zien. ‘Zelfs als kinderen samen met hun familie, voor een korte periode, worden vastgehouden, kan detentie een verwoestend effect hebben op hun fysieke, emotionele en psychologische ontwikkeling’, klonk het in een persbericht.

Volgens pedagoog Ilse Derluyn (UGent) lopen kinderen die opgesloten worden, een groot risico op symptomen van depressie, angst en posttraumatische stress, alsook slaap- en eetproblemen, gevoelens van hopeloosheid, suïcidegedachten en fysieke klachten. Ze verwijst naar onderzoek in het Verenigd Koninkrijk, Australië en Canada. ‘Bij een aantal lag de focus specifiek op gezinsunits zoals diegene die België nu in gebruikt neemt’, schreef ze deze week. ‘Dat maakt dat we met een zeer grote aannemelijkheid gelijkaardige gevolgen kunnen verwachten voor de kinderen die in ons land worden opgesloten.’

‘Het is een gouden kooi’, zegt Vluchtelingenwerk Vlaanderen.

Open grenzen

Critici van de maatregel zet Francken weg als voorstanders van open grenzen. Dat mocht de Orde van Vlaamse Balies vorige week nog ondervinden. Francken maakt zich sterk dat België niet weer zal worden veroordeeld, omdat het EHRM nooit het principe van opsluiting heeft veroordeeld, maar de omstandigheden. En die zijn nu vele malen beter. Andere landen sluiten ook kinderen op, argumenteert hij.

Toch is deze beleidskeuze potentieel politiek dynamiet. Het middenveld dat de gesloten centra mag bezoeken, zal de opgesloten gezinnen van nabij opvolgen. Het valt ook te verwachten dat het eerste gezin met een goede advocaat naar de rechter zal stappen om de wettelijkheid van de opsluiting aan te vechten. Nieuwe procedures bij de EHRM zijn niet uit te sluiten.

Een nieuwe scherpe veroordeling zou de regering, deze of een volgende, met een gigantisch probleem opzadelen.