Voor- nabeelden

Nieuwe lasertechniek brengt
oorlogslandschap van Antwerpen in beeld

mei 2018Peter Vantyghem

Rond Antwerpen liggen véél meer sporen uit de Eerste én ook de Tweede Wereldoorlog dan tot dusver werd vermoed. 41 kilometer loopgraven, 32 kilometer loopgraafwallen, 31 kilometer antitankgracht, 46 kilometer fortgracht. Op meerdere plaatsen loopt een zondagse wandelaar zonder het te weten door een golvend oorlogslandschap.

Toen in 2015 zowel voor het beleid als voor wetenschappers duidelijk werd dat Antwerpen heel wat militair erfgoed had liggen, dook een nieuwe speler op, bekend als ‘Lidar’: een technologie die met lichtstralen de hoogteverschillen in de bodem meet en in kaart brengt. Het hele Vlaamse grondgebied is tussen 2013 en 2016 zo fijnmazig gescand (‘DHMV II’) dat archeologen vandaag op de computer kunnen zoeken naar aanwijzingen vooraleer ze ter plekke gaan kijken.

Zoals Lidar wereldwijd voor spectaculaire doorbraken zorgt in onderzoek naar eeuwenoude jungle-steden, werd ook in de omgeving van Antwerpen van alles ‘zichtbaar’. Het hele gebied rond Antwerpen is vandaag door de combinatie van historische luchtfoto’s en nieuwe Lidar-beelden leesbaar - enkel voor de lijn Schilde - Lier zijn er geen historische luchtfoto’s. De Belgische loopgraven die destijds tussen de zuidelijke forten werden aangelegd als extra verdediging, liggen er vaak nog steeds. Het zijn wellicht de oudste in Vlaanderen.

Meer nog, op de beelden werd duidelijk dat de Tweede Wereldoorlog er ook nog ligt. In het Mastenbos ligt een kilometerslange verdedigingsgordel uit 1914 op maar een paar honderd meter van een wirwar van loopgraven, vandaag makkelijk te onderscheiden met het blote oog, uit de Tweede Wereldoorlog. Dan even verder stappen om op een tien meter brede gracht te stoten, compleet met sluisbunker, uit 1939: het is een Belgische antitankgracht uit 1939. Er staat hier in de omgeving een honderdtal bunkers, uit verschillende perioden, schat archeoloog Wouter Gheyle (UGent).

Lees het volledige artikel

Rond Antwerpen ligt nog meer van 40 kilometer loopgraven. Hele stukken van een Duitse ‘antitankgracht’ kunt u nog volgen. Met hulp van teruggevonden foto’s en een revolutionaire lasertechniek zijn de twee wereldoorlogen nu helemaal in kaart gebracht. Lees verder >

Hieronder vindt u weergaves van landschappen die door de Wereldoorlogen 'getekend' zijn. Door met de 'slider' een beeld van links naar rechts te trekken, komt de LiDAR-weergave van het landschap naar voor. Daarop ziet u het landschap met zijn hoogteverschillen, ontdaan van de begroeiing.

 

Mastenbos

na luchtfoto
voor lidar
 
Loopgraven in het Mastenbos in Kapellen. Ze vormden in de Eerste Wereldoorlog een deel van een verdedigingslijn rond Antwerpen en langs de Nederlandse grens. Links in beeld: enkele zwaar uitgebouwde Duitse loopgraven uit WO I. Bovenaan in beeld: een zigzaggende antitankgracht door de Belgen aangelegd in 1938-39. Daartussen ziet u kleinere kronkelende Belgische loopgraven die aangelegd werden in het interbellum. Op het volgende beeld wordt deze situatie verduidelijkt. (Orthophoto en DHMV II (Informatie Vlaanderen), multi-hillshade visualisatie (SVT Toolbox) © Universiteit Gent)

Mastenbos

na lidar
voor lidar - militaire sporen
 
Dit is hetzelfde beeld als hierboven, maar dan met een interpretatie van de zichtbare sporen. We zien de loopgraven in Kapellen (Mastenbos): de zichtbare relicten zijn aangeduid in kleur. Rood: loopgraven; grijs: uitgegraven gedeelte; lichtbruin: wal of berm; blauw: water; zwarte stip: bunker. (DHMV II (Informatie Vlaanderen), multi-hillshade visualisatie (SVT Toolbox) © Universiteit Gent)

Belgische loopgraven in Schilde

na luchtfoto
voor lidar
 
In 1914 werden de zones tussen de forten verdedigd door veldversterkingen, die aangelegd waren om het naderende Duitse leger tegen te houden. Van deze heel vroege vormen van Belgische loopgraven bleven op enkele plaatsen grote stukken bewaard, zoals hier in Schilde. De loopgraven zijn in feite lange stukken berm, waarachter de soldaten schutting vonden. Ze zijn niet aaneengeloten, maar bestaan uit verschillende aparte stukken, hier diagonaal in beeld. (Orthophoto en DHMV II (Informatie Vlaanderen), multi-hillshade visualisatie (SVT Toolbox) © Universiteit Gent)

Fort van Breendonk

na luchtfoto 2013
voor luchtfoto 1918
 
Een collectie Britse luchtfoto’s, recent gevonden in het Imperial War Museum, toont de streek rond Antwerpen zoals die was in de Eerste Wereldoorlog (1918). Hier zien we het fort van Breendonk, waarrond in die tijd nog grotendeels agrarisch gebied lag. Aansluitend zien we twee lijnen van loopgraven, herkenbaar aan de gekartelde vorm. Er zijn ook prikkeldraadzones en verbindingsloopgraven te herkennen. Vandaag loopt de A12-autosnelweg diagonaal door dit landschap en is het gebied grotendeels bebouwd. De rechthoekige structuur met kruisvormige indeling net naast het fort is de huidige begraafplaats van Willebroek. De aandachtige kijker ziet dat de originele vorm van het fort in 1918, waarbij de gebouwen bedekt zijn met grote aarden bermen, vandaag helemaal veranderd is: de betonnen gebouwen zijn zichtbaar en ‘bloot’. De Duitse bezetter heeft tijdens de Tweede Wereldoorlog immers de aarde met de hand laten weggraven door de Joodse en de politieke gevangen die ‘de Hel van Breendonk’ meemaakten. (Luchtfoto 1918 Imperial War Museum, Orthophoto 2017 Informatie Vlaanderen © Universiteit Gent)

Linkeroever Top Hat

na luchtfoto
voor lidar
 
Op Linkeroever, onder het bladerdak van het Sint-Annabos, zitten de resten van een groot Amerikaans soldatenkamp uit de eindfase van de Tweede Wereldoorlog. In het Top Hat kamp verzamelden de Amerikaanse militairen in 1945 - 1946 om de terugtocht naar huis aan te vatten. Het lidarbeeld toont dat de indeling van het kamp in grote blokken, maar ook de omtrekken van de honderden barakken en zelfs van de waterleidingen, nog heel goed bewaard aan het oppervlak van het Sint-Annabos liggen. (Orthophoto en DHMV II (Informatie Vlaanderen), multi-hillshade visualisatie (SVT Toolbox) © Universiteit Gent)

Fort van Lier

na luchtfoto
voor lidar
 
Op de forten rond Antwerpen zijn net voor en tijdens WO II extra loopgraven aangelegd, die ook vandaag nog te zien zijn. Op het fort van Lier, omgeven door een brede gracht, zijn de betonnen gebouwen bedekt met een aarden berm. In die aarden berm zien we de uitgegraven loopgraven als kronkelende lijnen. Op het glacis, de aarden wal rond het fort net buiten de gracht, zijn grote grijze stippen te zien: deze kuilen zijn inslagen van de Duitse beschietingen van het fort tijdens de belegering van Antwerpen in 1914. (Orthophoto en DHMV II (Informatie Vlaanderen), multi-hillshade visualisatie (SVT Toolbox) © Universiteit Gent)

Fort van Broechem

na luchtfoto
voor lidar
 
De loopgraven van net voor en tijdens WO II zijn vandaag nog duidelijk te zien op het fort van Broechem. De betonnen gebouwen zijn bedekt met een aarden berm, en in die aarden berm zien we de uitgegraven loopgraven als kronkelende lijnen. (Orthophoto en DHMV II (Informatie Vlaanderen), multi-hillshade visualisatie (SVT Toolbox) © Universiteit Gent)

De publicatie ‘Vergeten linies 3. Militair erfgoed binnen de Antwerpse fortengordels op luchtfoto en lidar’ is vanaf vandaag te koop. Hier vindt u alle info
Op de website van de Fortengordels kan je zelf alle forten gaan ontdekken.
Meer informatie over het archeologisch onderzoek van UGent naar de Eerste Wereldoorlog vindt u op de projectwebsite