Zo bepaalt de zelfscankassa of u gecontroleerd wordt
Foto: Sven Dillen

Iedereen bespaart tijd bij het winkelen door de zelfscan, behalve u. Want u bent altijd de pineut die controle heeft. Hoe werkt dat systeem en viseert het bepaalde consumenten?

Een vervelend lunaparkmuziekje. ‘U mag alles uitladen en op de rolband plaatsen, dankuwel.’ Het is altijd flink balen wanneer je tijd probeert te winnen door te kiezen voor de zelfscankassa, maar dan alles weer moet uitladen omdat het systeem net jou er heeft uitgepikt voor een controle. Je verdenkt de kassier ervan om stiekem op een knopje te hebben gedrukt omdat je er gehaast en dus ‘verdacht’ uitziet en begint te twijfelen of je ook wel die ene koffiekoek hebt gescand. Eenmaal thuis word je uitgelachen omdat anderen, die trouwens soms echt iets vergeten te scannen, nooit controle krijgen.

Is dat toeval of heeft het systeem het werkelijk op jou gemunt? De Nederlandse krant NRC contacteerde verschillende winkelketens om te vragen naar het zelfscansysteem. Jumbo, Plus en Ikea waren karig met informatie maar vertelden dat ze willekeurige steekproeven houden. Het personeel kan die proeven niet beïnvloeden. In winkels waar u uw klantenkaart niet hoeft te scannen voor u een apparaat uit de houder neemt, kan de software van het zelfscanprogramma uiteraard ook geen rekening houden met uw persoonlijke gegevens of frequent koopgedrag.

Verdachte items en combinaties

Tegelijkertijd is het volgens experts naïef om te veronderstellen dat winkels helemaal willekeurig te werk gaan bij de controles. ‘De exacte algoritmes zijn natuurlijk niet bekend’, zegt retailspecialist Gino Van Ossel (Vlerick Business School) aan Radio 1. ‘Maar bepaalde producten worden meer gestolen dan andere. Denk aan sterke drank, batterijen en scheermesjes.’

‘Ook vreemde combinaties verhogen de kans op controles. Wie meerdere keren per jaar koffiefilters koopt, maar nooit koffie, die koopt de filters voor zijn buren, koopt de koffie in een andere winkel of heeft verkeerde plannen. Ook veel tonic kopen zonder gin, is in sommige softwareprogramma’s een vreemde combinatie. Al kan het natuurlijk dat je gewoon meer tonic koopt en nooit gin.’

Niet te veel controle

In ons land waren de supermarktketens bijzonder terughoudend om informatie te verschaffen over het zelfscansysteem. Dat merkte De Morgen. In Nederland wilde enkel Albert Heijn min of meer open kaart spelen met NRC. De winkelketen gebruikt de bonuskaart om controles te houden. Wie bij controles nooit betrapt wordt op diefstal of een fout, krijgt veel minder vaak het controlemuziekje.

Telkens als je gaat winkelen in een nieuw Albert Heijn-filiaal, beschouwt het systeem je als een nieuwe klant. De kans op controle is dan groter. Zo weet de klant ineens hoe het systeem werkt en beseft hij van meet af aan dat controle krijgen niet uitzonderlijk is.

Over een ding waren alle winkels met zelfscans het eens: als een winkel te veel controles uitvoert, worden zowel de klant als het personeel er horendol van. Daarom is er bij veel winkels een maximum aantal - welk aantal wordt niet gecommuniceerd - controles binnen een bepaalde tijdspanne. Zo blijft alles vlot verlopen en komt de klant ook terug. Als u de volgende keer het lunaparkmuziekje hoort, mag u dus gerust eens met uw ogen rollen. De kassier doet dat ook.