De universiteit van Leuven heeft weten­schappelijke publicaties ingetrokken. Een beruchte klokkenluider had gewag gemaakt van manipulatie met Photoshop.

In de reclamewereld is Photoshop onmisbaar om de werkelijkheid mooier voor te stellen dan ze is. Ook in de academische wereld gebruiken onderzoekers het beeldbewerkingsprogramma om afbeeldingen van experimenten aan te passen. Dat kan onschuldig zijn, bijvoorbeeld om een detail ter verduidelijking uit te vergroten. Maar het kan ook leiden tot manipulatie waarbij de resultaten van onderzoeken mooier worden voorgesteld dan ze zijn.

De KU Leuven onderzoekt momenteel een twintigtal papers uit de periode 1999 tot 2013 die frauduleuze beelden zouden bevatten. Twee papers zijn recent al teruggetrokken, één werd officieel gecorrigeerd. Het onderzoek van de Commissie voor Wetenschappe­lijke Integriteit bevindt zich in een finale fase.

Niet wegmoffelen

Waarschijnlijk zullen er nog correcties of terugtrekkingen volgen. Een externe expert die geraadpleegd is door onze redactie, bevestigt dat er bij tien papers aanwijzingen zijn voor manipulatie van afgedrukte foto’s die opgenomen zijn bij experimenten in het lab (zie inzet). Bij de tien andere papers die de KU Leuven onderzoekt, lijkt er niets mis te zijn of waren de betwiste beeldbewerkingen vroeger wel aanvaardbaar.

De artikels die ter discussie staan, zijn afkomstig uit de biomedische wetenschappen en hebben telkens minstens één medeauteur die vandaag aan de KU Leuven verbonden is. Drie Leuvense professoren zijn medeauteur van meerdere aangegeven papers. Daarvoor werd in veel gevallen samengewerkt met collega’s van buitenlandse instellingen.

De Leuvense rector Luc Sels wacht het resultaat van het onderzoek af. ‘Als zou blijken dat er ­effectief fraude gepleegd is, dan zullen wij dat niet wegmoffelen en de nodige maatregelen nemen.’ Hij benadrukt dat wetenschappelijke integriteit hoog op de agenda staat van het nieuwe universiteitsbestuur. ‘Eind vorig jaar zijn duidelijke richtlijnen uitgevaardigd over wat aanvaardbare manipulatie van beelden is en wat niet. We zetten in op opleidingen over integriteit en zullen ook de casussen die de Commissie voor Wetenschappelijke Integriteit onderzoekt geanonimiseerd publiek maken. Ik heb het gevoel dat we met deze aanpak als universiteit bij de beste horen in ons land.’

‘Legendarisch en verafschuwd’

De bal ging vorige lente aan het rollen. De beruchte klokkenluider Claire Francis stuurde toen een mail naar de toenmalige rector van de KU Leuven, Rik Torfs, met een reeks links naar een online platform waarop iedereen (anoniem) problemen in gepubliceerde papers kan signaleren.

Francis is geen echte naam, maar een pseudoniem. Onder ­wetenschappers en uitgevers van vaktijdschriften staat de klokkenluider bekend als iemand die actief op zoek is naar gemanipuleerde beelden in biomedische papers. The New York Times plakte er de omschrijving ‘legendarisch en verafschuwd’ op.

Wereldwijd probleem

In een gesprek met De Standaard, een van de weinige keren dat Francis ervoor kiest rechtstreeks met de media te communiceren, benadrukt die het belang van een diepgravend onderzoek door de universiteit en, indien nodig, passende maatregelen. ‘Iedereen kan een fout maken bij het bewerken van beelden uit het lab’, zegt Francis. ‘Maar ik heb in het verleden al veel gevallen gezien waarin meer aan de hand was.’

Beeldmanipulatie is een wereldwijd groeiend fenomeen, en dat baart Francis zorgen. ‘Wetenschappers die hun resultaten manipuleren, misleiden hun collega’s die op dat werk willen bouwen. Maar te weinig universiteiten en vaktijdschriften zijn bereid om die stal uit te mesten.’

Hoe manipuleren onderzoekers foto's uit het lab?


Alle betrokken artikels zijn gepubliceerd in wetenschappelijke tijdschriften en afkomstig uit de biomedische wetenschappen. De beelden waarover controverse bestaat, zijn voornamelijk zogenoemde ‘western blots’. Dat zijn foto’s van plaatjes waarmee onderzoekers kunnen aantonen dat bepaalde stoffen aanwezig zijn in lichaamsweefsel of cellen. Die stoffen verschijnen dan als dikke zwarte strepen op het plaatje.

Zo’n streep kan in een experiment als bewijs dienen voor bijvoorbeeld de rol die een bepaald gen speelt bij het ontstaan van een ziekte. Als ‘bewijsmateriaal’ voor een hypothese worden de foto’s van western blots met strepen afgedrukt in vaktijdschriften.

De strepen op een western blot zijn nooit perfect afgelijnd, maar altijd een beetje krom en uitgelopen. Daarom valt het op als twee strepen uit zogezegd twee verschillende experimenten perfect op elkaar lijken.

Dat is het geval bij verschillende papers uit de lijst die aangegeven is bij de KU Leuven. In een van de teruggetrokken papers is bovendien sprake van bepaalde delen van grafieken die perfecte kopieën van elkaar zijn.