De Nobelprijs voor geneeskunde gaat naar de drie Amerikaanse onderzoekers Jeffrey C. Hall, Michael Rosbash en Michael W. Young voor hun onderzoek naar de mechanismen van de biologische klok.

Het leven op aarde is aangepast aan de rotatie van onze planeet. Onderzoekers weten al veel jaren dat levende organismen, waaronder ook mensen, een interne, biologische klok hebben die hen helpt om te anticiperen en zich aan te passen aan het ritme van de dag. Maar hoe werkt die interne klok eigenlijk? Jeffrey C. Hall, Michael Rosbash en Michael W. Young konden in die klok kijken en de werking ervan blootleggen. Hun onderzoek maakt duidelijk hoe planten, dieren en mensen hun biologisch ritme aanpassen zodat het gesynchroniseerd is met de draaiing van de aarde. 

Hall, Rosbash (in de jaren 80) en Young (voortbouwend, in de jaren 90) gebruikten fruitvliegjes om een gen te isoleren dat het normale biologische ritme controleert. Ze ondervonden dat dit gen een eiwit codeert dat 's nachts in de cel accumuleert en verlaagt tijdens de dag. Daarnaast identificeerden ze ook bijkomende eiwitten die een rol spelen in de zelfvoorziendende klok. De onderzoekers stellen dat de biologische klok via dezelfde principes werkt voor andere meercellige organismen, waaronder ook mensen.

Slapen in het donker
Door het mechanisme van de interne klok te begrijpen, wordt het ook mogelijk om problemen met de klok te identificeren. Verstoringen van de biologische klok kunnen niet alleen het slaapritme verstoren, maar hebben ook gevolgen voor gedrag, hormoonhuishouding, lichaamstemperatuur, bloeddruk en spijsvertering. Kortom: een goede werking van de klok is cruciaal voor een goede gezondheid.

Het werk van de drie Nobelprijswinnaars heeft voorlopig nog geen baanbrekende behandelingen opgeleverd voor mensen met slaapproblemen. Maar hun inzicht in de wisselwerking tussen genen en proteïnen geeft alvast een basis voor verder onderzoek. Gevraagd naar wat het werk voor ons betekent, zei een experte van het Nobelprijscomité dat we nu het belang van een goede slaaphygiëne beter inzien. 'We weten nu beter waarom we tijdig moeten gaan slapen, en waarom het belangrijk is om dat in het donker te doen.'

Autofagie
Vorig jaar won de Japanse celbioloog Yoshinori Ohsumi de Nobelprijs voor de geneeskunde. Hij deed onderzoek naar autofagie. De 71-jarige Ohsumi identificeerde 15 genen die cruciaal zijn voor autofagie, een proces waarbij een cel zichzelf ‘opeet’. De naam komt van het Grieks voor ‘zelf’ en ‘eten’. In ongunstige situaties voor een cel gaat ze ongezonde delen van zichzelf ‘opeten’ en gebruiken voor energiehuishouding. Zo vergroot ze haar overlevingskansen. Ohsumi bouwde met zijn onderzoek voort op het werk van onze landgenoot Christian de Duve, die in 1974 de Nobelprijs geneeskunde won voor zijn ontdekking van het lysosoom, de huisvuilverwerkings- en recyclage-installatie van onze cellen.

Het prijzengeld werd dit jaar opgetrokken van acht naar negen miljoen Zweedse kroon (937.000 euro). Die moeten de drie winnaars van vandaag gelijk onder elkaar verdelen.