Is de zoo met uitsterven bedreigd?
Foto: AFP

De dierentuin is ontzettend populair, maar de zoo, is dat nog wel van deze tijd?

De kritiek op dierentuinen neemt de laatste jaren toe en tragische gebeurtenissen lokken in (sociale) media heel wat verontwaardigde reacties uit. Denk maar aan de dood van Harambe, de gorilla die werd doodgeschoten in de zoo van Cincinnati nadat een vierjarige jongen in het gorillaverblijf was gevallen. Of aan het einde van de giraf Marius, die door het succes van het kweekprogramma overtollig was geworden en - voor het oog van dierentuinbezoekers aan de leeuwen werd gevoederd.

Drama’s blijven helaas ook niet beperkt tot dierentuinen. Ook aquaria haalden de voorbije jaren regelmatig het nieuws. Het bekendste voorbeeld is de dood van Tilikum, een circusorka die het grootste deel van zijn trieste leven doorbracht in een bassin in het pretpark SeaWorld in de Amerikaanse staat Florida. In de documentaire Blackfish wordt pijnlijk blootgelegd hoe dit soort waterparken solt met de levens van hoogst intelligente en gevoelige dieren.

‘De dierentuin draagt nergens aan bij’

Dierenrechtenorganisaties en geëngageerden maken dan ook van elke kans gebruik om het debat over dierenpretparken weer aan te zwengelen. ‘Dierentuinen zijn niet meer dan postzegelverzamelingen geworden. Ze dienen tot niets’, zei Gaia eerder aan Knack. ‘Dieren kunnen vaak niet rennen of niet jagen. Ze kunnen hun natuurlijk gedrag niet uitvoeren’, vindt Yvonne Lemmen, woordvoerder van Peta in Nederland. ‘Eigenlijk draagt de dierentuin nergens aan bij’, zegt ze aan het tijdschrift One World.

In De Standaard richtte tv-maker en dierenliefhebber Chris Dusauchoit zich dan weer tot ‘de Tilikums van Brugge’ (in het Boudewijn Seapark). ‘Elke dag opnieuw beseffen ze dat ze gevangenzitten, ver weg van hun familie, in een veel te klein chloorbad tussen het beton.’

Gesloten wegens klachten: de kinderboerderij

Maar de dierenparken moeten niet enkel opboksen tegen die kritieken. Ze moeten ook de bezoekers in toom houden. Dieren worden namelijk wel vaker het slachtoffer van dwaze bezoekers. En dan gaat het niet enkel over die bezoekers die een krokodil in een dierentuin in Tunesië stenigden of bezoekers die een nijlpaard doodden in El Salvador. Meestal gaat het om mensen die over de omheining klauteren of op een andere manier tot bij de wilde dieren geraken.

Is de zoo met uitsterven bedreigd?
ID/ photo agency

Ook in ons land hebben de dierenparken soms last van oneerbiedige bezoekers. Alpaca’s aan de oren trekken, kippen weggooien, aan de uiers van de geiten prutsen of ze bij de hoorns vatten. ‘Er waren altijd bezoekers die zonder respect met de dieren omgingen en dat willen we niet toestaan’, zei Ilse Segers, woordvoerster van dierenpark Planckendael eerder aan De Standaard.

Het dierenpark nam daarom eerder dit jaar een ingrijpende beslissing: de bezoekers kunnen niet langer vrij tussen de dieren wandelen in de kinderboerderij. ‘Dierenwelzijn is bij ons een topprioriteit.’

‘Dichter bij de dieren’

Toch stapt Planckendael niet volledig af van het principe ‘dichter bij de dieren’. ‘De kinderboerderij blijft te bezoeken, maar alleen met een gids. En ook bij de pinguïns, de ringstaartmaki’s, de goudkopleeuwaapjes en de lori’s kunnen bezoekers nog tussen de dieren wandelen. Maar daar is altijd een ranger of verzorger in de buurt om een oogje in het zeil te houden.’

Ook de andere Belgische dierentuinen doen inspanningen om de bezoekers dichterbij de dieren te brengen. Zo opende de Antwerpse Zoo deze zomer de Mensapenvallei waar ‘de bezoeker er letterlijk tussenin wandelt’. ‘Dat zorgt voor een heel bijzonder perspectief’, is te horen. Pairi Daiza beaamt: ‘Mensen kennen de dieren van televisie, en weldra ook van virtual reality. Wat is er magischer dan het echte contact met dieren?’, aldus woordvoerster Aleksandra Vidanovski.

Is de zoo met uitsterven bedreigd?
De Mensapenvallei in de Antwerpse Zoo brengt mens en dier dichter bij elkaar. Foto: Zoo Antwerpen

De zoo ontzooën

Het is geen toeval dat de Belgische zoos daarop inzetten. Ontwerpers van dierentuinen wereldwijd zijn het erover eens: de toekomst van de zoo ligt erin om de mens dichter bij de dieren te brengen. Geen kooien meer dus. ‘De zoo van de toekomst zal evolueren naar een ‘unzoo’ (onzoo)’, zegt Jon Coe, een van de belangrijke ontwerpers van dierentuinen van de voorbije decennia aan Time Magazine.

Als dierentuinen 'ontzooën' wordt de klassieke benadering van een dierentuin omgedraaid. ‘Dieren worden niet langer naar de mensen gebracht, maar dieren krijgen de ruimte om te leven en mensen worden in hun omgeving gebracht’, aldus Coe.

En daar wil bijvoorbeeld Pairi Daiza zelfs erg ver in gaan: het park droomt ervan om gasten een overnachting tussen de dieren aan te bieden. ‘Zo kunnen de hotelgasten samen wonen met bepaalde dieren op de site, zonder risico’s voor de gasten of de dieren.’

Ook professor Dirk Lips, voorzitter van de Vlaamse Raad voor Dierenwelzijn, gaf eerder aan dat hij voordelen ziet in het contact tussen mens en dier, op voorwaarde dat er toezicht is. ‘Steeds minder mensen komen thuis rechtstreeks in contact met de dieren en ze weten dus ook niet meer hoe ze zich moeten gedragen ten opzichte van hen. Het is niet slecht om kinderen van dichtbij te laten kennismaken met die dieren.’

‘Ik denk zelfs dat mensen door contact met dieren ­anders in de maatschappij staan. Dat ze leren respect te hebben voor dieren en voor anderen, en dat zelfs in het beste geval hun empathische gevoel daardoor kan stijgen.’

Is de zoo met uitsterven bedreigd?
Foto: AFP

’Hoe kunnen we het nog rechtvaardigen?’

Ondanks die evolutie blijft de vraag: is een zoo wel nog van deze tijd? ‘Zelfs de beste dierentuinen ter wereld baseren zich vandaag nog steeds op dwang en gevangenschap’, geeft Coe toe.

In New York Magazine stond vorige zomer te lezen: ‘Ik denk dat we heel snel het einde van het dierentuintijdperk naderen.’ De gedachte van de schrijver: ‘Ik hou van dierentuinen. Maar een giraf die gek wordt van mannen met camera’s, een beer die een obsessief-compulsieve stoornis heeft door de poort van zijn kooi (...) Het is moeilijk te negeren dat dieren op een bepaalde manier begrijpen dat de wereld om hen heen artificieel is. Hoe kunnen we het dan nog rechtvaardigen om dieren in zoos te houden?’

Damian Aspinall, een van de bekendste Britse eigenaars van een dierenpark, kondigde daarom enkele jaren geleden het volgende aan: ‘We moeten van alle dierentuinen af. Het is fout om levende wezens te behandelen als levenslange slaven. Als je een echte natuurliefhebber bent en je echt in de natuur gelooft, is het ultieme doel de afschaffing van alle dierentuinen.’

Zijn oplossing? ‘We hebben ons als God gedragen toen we de dieren uit de bossen namen, we kunnen ons nu ook als God gedragen om te proberen sommige dieren terug naar hun thuis ste brengen.’

Is de zoo met uitsterven bedreigd?
‘We hebben ons als God gedragen toen we de dieren uit de bossen namen’, aldus Damian Aspinall. Foto: EPA

Natuurlijke habitat

De focus op de natuurlijke habitat van dieren zal de komende jaren vermoedelijk toenemen. Want ook in de natuur zijn dieren perfect te bewonderen. ‘Camera’s bij arenden, bij otters, bij pinguïns, er zijn live beelden van de gekste soorten dieren. Die beelden gunnen ons een blik in hun wereld’, pleit Chelsea Wald in The Atlantic. ‘Als ik wil, kan ik naar een bos in Kenia kijken, de toendra in Canada of de oceaan vanop een bootje.’

Of virtual reality en technologie het einde betekenen voor de zoo? ‘Ik weet het niet. Maar er zijn zeker bepaalde functies van dierentuinen vandaag die kunnen overgedragen worden aan de technologie. Het educatieve aspect is gemakkelijk virtueel te maken.'

Voorlopig moeten de dierenparken zich echter nog niet te veel zorgen maken: het gekibbel tussen voor- en tegenstanders gaat al terug tot de achttiende eeuw - toen de eerste dierentuinen hun deuren openden. En bovendien: de dierentuin is populairder dan ooit - zo ontving Pairi Daiza in 2015 zo’n 1,8 miljoen bezoekers.