zaterdag 4 maart 2017 - Biz
camera closecorrect Verwijs ds2 facebook gplus nextprevshare twitter video

 Getty Images

Hoe Magritte Europa fossiel wilde houden

Ceci n’est pas un changement climatique

Europa leidde jarenlang de dans op het pad naar groene energie. Maar sinds kort lopen we achter op China en de VS. Zien we hier de hand van een surrealistisch schilder?

We schrijven 21 mei 2013. Aan de vooravond van de belangrijke Europese Raad waar de regeringsleiders zich buigen over het toekomstige energiebeleid, verzamelt een opvallend gezelschap zich in het Brusselse Magritte-museum, opgedragen aan de Belgische surrealistische schilder René Magritte. Op uitnodiging van Gérard Mestrallet, de Franse ceo van het toenmalige GDF-Suez, komt de fine fleur van de Europese energieproducenten samen. Onder hen het Duitse E.ON, de Spaanse reuzen Iberdrola en Gas Natural Fenosa, het Italiaans Eni en het Nederlandse GasTerra. De tien grootste energieconcerns zijn op dat moment samen goed voor de helft van Europa’s stroomproductie.

De boodschap van Mestrallet en co.: er raast een ‘perfecte storm’ boven het energielandschap waarin zelfs de reuzen worden meegezogen. Ze kunnen niet langer rendabel stroom voorzien. Het Europees energiebeleid rijdt zich te pletter. Als het niet van spoor verandert, dreigen er black-outs.

De doorn in het oog van de giganten is de royale steun voor hernieuwbare energie. Enkele jaren vroeger, in 2009, hebben de Europese leiders een richtlijn uitgetekend, de Renewable Energy Directive (REN), om in 2020 liefst 20 procent van de elektriciteit uit hernieuwbare energie te halen. Om die doelstelling waar te maken, worden overal in Europa subsidies voor groene energie uitgedeeld, zoals de groenestroomcertificaten in België. Groenestroomprojecten schieten als paddenstoelen uit de grond, versnipperen het landschap en zullen in de jaren die volgen steeds heter in de nek van de traditionele concerns ademen.

Terug naar de middeleeuwen

‘Windenergie krijgt geen steun en wordt beschouwd als een volwassen sector, blijkbaar is kern­energie dat niet’ Aviel Verbruggen Energiespecialist Universiteit Antwerpen

De Luxemburger Claude Turmes was in 2008 rapporteur voor het Europees Parlement en zette de richtlijn voor hernieuwbare energie mee in de steigers. Het groene Europarlementslid stelde woensdag zijn boek over de Europese energietransitie voor. Volgens hem verkeken Mestrallet en co. zich volledig op de grote omwenteling naar hernieuwbare energie. Grote investeringen in olie- en gascentrales in het begin van de jaren 2000 hadden een boemerangeffect toen de energievraag na de financiële crisis van 2008 plots kelderde en de Amerikaanse schaliegasrevolutie de prijzen voor steenkool naar bodemprijzen stuwde. Onrendabele centrales gingen onverbiddelijk dicht.

‘Het waren moeilijke tijden voor de traditionele energiereuzen’, zegt Turmes. ‘Voor de eerste keer sinds de Tweede Wereldoorlog zakte het stroomverbruik op het oude continent, vooral omdat Brussel de kaart van energie-efficiëntie had getrokken. De taart werd niet alleen kleiner, door de opkomst van kleinere hernieuwbare-energie-initiatieven moest ze onder meer spelers verdeeld worden. Het beste voorbeeld is Duitsland, waar in 2007 nog 85 procent van de stroomproductie in handen was van E.ON, RWE, Vattenfall en EnBW. Ondertussen is meer dan de helft van de duurzame elektriciteit in handen van individuen.’

Met de Magritte-groep hoopten de mastodonten de schade te beperken. Ze lobbyden op het hoogste niveau, in de Raad van Europa en de Europese Commissie, om het Europese kader voor de energietransitie ‘te vernietigen’, aldus Turmes. ‘En ook op nationaal niveau trokken de grote spelers alle registers open om hernieuwbare energie in een kwaad daglicht te stellen. Kijk maar hoe Electrabel (dochter van Engie, het vroegere GDF-Suez, red.) van leer trok tegen de groenestroomcertificaten in België.’ Volgens Turmes katapulteerde de Magritte-groep het ‘verlichte’ energiebeleid in Europa terug naar de ‘middeleeuwen’. ‘Terwijl hernieuwbare energie net een grote kans voor Europa is.’

Informeel gezelschap

‘De Magritte-groep katapulteerde het verlichte energiebeleid in Europa terug naar de middeleeuwen’

Claude Turmes Groen Europarlementslid

Maar hoever reikt haar macht echt? De Magritte-groep is een informeel gezelschap en komt niet voor in het Europese transparantieregister, waar lobbygroepen zich moeten melden. Informeel betekent niet slecht georganiseerd. Documenten van de Commissie tonen hoe Gérard Mestrallet eurocommissarissen uitnodigt in naam van de Magritte-groep.

Na haar oprichting zocht de groep slechts enkele keren de schijnwerpers op. Steeds om op dezelfde nagel te kloppen: schroef de steun voor hernieuwbare energie terug. De sector is ‘volwassen’, ‘de kosten van de steun zijn te hoog voor de samenleving’ en ‘de subsidies verstoren de elektriciteitsmarkt’. Daardoor gaan ‘efficiënte elektriciteitscentrales over de kop, terwijl ze nodig zijn om de bevoorrading te verzekeren wanneer de zon niet schijnt of op windstille dagen’. De Magritte-groep wilde niet alleen subsidies voor hernieuwbare energie afbouwen, ze vroeg Europa ook steun voor oudere, vervuilende centrales.

Dat ‘alarmisme over de bevoorrading’ van de groep wordt op de korrel genomen door milieubewegingen. Volgens hen liet de Commissie-Barroso zich erdoor chanteren toen Europa zich niet wou vastpinnen op bindende klimaatbeloftes. Daarmee volgde Brussel een belangrijke eis van de Magritte-groep.

Dure kerncentrales

In april 2014 zette de Europese Commissie haar energiebeleid op een verkeerd spoor, zegt Aviel Verbruggen, hoogleraar energie- en milieueconomie aan de Universiteit Antwerpen. Op vraag van de energieconcerns – niet toevallig luidt de Magritte-groep enkele weken ervoor nog eens de alarmbel – komt Europa met nieuwe regels voor staatssteun aan milieu- en energieprojecten. Daarmee blokkeert de Europese Commissie het succesvolle Duitse model voor hernieuwbare-technologie-ontwikkeling, dat meer bottom-up is, aldus Verbruggen. Onder het mom van een Europese eenheidsmarkt, en om het speelveld gelijk te trekken, koos Europa voor publieke aanbestedingen, waarbij stroom tegen een voorafbepaalde prijs wordt geleverd. Volgens Verbruggen werd de snelle groei van duurzame energie zo afgebroken en zagen achterhaalde technieken hun levensduur verlengd.

Datzelfde jaar, net voor de Commissie-Juncker de fakkel zou overnemen, geeft de toenmalige EU-commissaris voor Mededinging, Joaquín Almunia, het Verenigd Koninkrijk nog snel de toelating om voor de bouw van zijn nieuwe kerncentrale Hinkley Point C een minimumprijs van 11,5 cent per kWh te garanderen. Terwijl de kostprijzen voor zonnestroom ondertussen onder de 10 cent waren gezakt, met zicht op 2 à 4 cent per kWh.

Zon en wind zijn volwassen sectoren volgens de Magritte-groep. ‘Maar blijkbaar is kernenergie na 60 jaar overheidssteun nog steeds niet volwassen’, spot Verbruggen. Ook binnen de Commissie klinkt onbegrip voor die beslissing. ‘Kernenergie is de duurste energie, de ondersteuning is veel te hoog’, zegt een hooggeplaatste ambtenaar. ‘Maar de eerste steen is nog niet gelegd.’ Het Franse EDF, dat geen deel uitmaakt van de Magritte-groep, en het Chinese staatsbedrijf CGN zouden de bouw voor zich nemen.

Gevangen in het verleden

Ondanks het geslaagde lobbywerk komen er plots scheuren in de slagorde van de Magritte-groep wanneer het Zweedse semi-staatsbedrijf Vattenfall zich terugtrekt. De perceptie dat de Magritte-groep ‘gevangen zit in het verleden’, heeft hen daartoe overtuigd, zei Sabine Froning, directeur Europa, in 2014 in de Financial Times. Vooral de steun voor capaciteitsmarkten zit Vattenfall dwars. Daarbij worden fossiele centrales gesubsidieerd om reservecapaciteit ter beschikking te houden – niet voor het produceren van elektriciteit. ‘Wij geloven niet dat ze een goeie oplossing zijn’, aldus Froning.

De geesten rijpen bij de grote energiespelers, geeft ook Claude Turmes toe. ‘Ze begrijpen dat ze nu op de kar moeten springen of anders het lot van Kodak zullen ondergaan.’ Zo verandert ook het Duitse E.ON het geweer van schouder en trekt zich terug uit de Magritte-groep. De energiereus heeft zijn ‘slechte energieproductie’ – uit steenkool en kerncentrales – afgesplitst en zet hard in op hernieuwbare energie.

‘We moeten daar niet naïef in zijn’, zegt Ivo Belet. ‘Die grote bedrijven handelen in eigenbelang. Maar ze zien ook dat ze de decentralisatie van de stroomproductie niet kunnen tegenhouden.’ Belet zetelt als Europees Parlementslid voor de EVP in de werkgroep klimaat, die zich onder meer over de handel in emissierechten (ETS) buigt. Ook hij kreeg al vertegenwoordigers van de Magritte-groep over de vloer. ‘Maar de samenwerking was positief. De grote energiebedrijven lobbyen zelfs actief om een hogere prijs op de uitstoot van koolstof te zetten.’ Omdat er te veel emissierechten in omloop zijn, kelderde de prijs. Met als resultaat dat vervuilen te goedkoop werd en Europese bedrijven onvoldoende werden aangezet om ‘schoner’ te produceren.

Voor Wendel Trio, directeur van Climate Action Network Europe, is het duidelijk: Europa is te ver doorgeschoten in marktdenken als het op klimaatbeleid aankomt. En dat is niet zonder gevolg: volgens Bloomberg daalde de investering in hernieuwbare energie in 2015 met 21 procent. ‘De EU was marktleider, maar is voorbijgestoken door China en de Verenigde Staten. Dat verzwakt onze positie op het wereldtoneel. Als we de ambitieuze doelstellingen van het klimaatakkoord van Parijs willen halen, moeten we dringend een tandje bij zetten.’

Sport
  1. Zwarte dag voor de sport: Nicky Hayden en topatlete overleden na aanrijding op training
  2. Quintana gelooft nog in zijn kansen, Dumoulin weet dat hij dinsdag zal lijden
  3. Yanina Wickmayer treft Putintseva in tweede ronde
  4. Tielemans profvoetballer van het jaar
  5. Anderlecht verlengt contracten Deschacht en Najar
  6. Yannik Reuter sneuvelt meteen in kwalificaties op Roland Garros
  7. Team Belgium voor Winterspelen Pyeongchang blaast verzamelen onder Portugese zon
  8. Yanina Wickmayer bereikt tweede ronde WTA Nürnberg
  9. Louis Verstraete verlengt contract bij AA Gent tot 2020
  10. David Moyes verlaat dan toch degradant Sunderland
  11. Preud’homme stopt als trainer bij Club Brugge, Timmy Simons wordt speler in andere rol
  12. Wozniacki geeft op in eerste ronde WTA-toernooi Straatsburg
  13. Van Uytvanck en Zanevska treden aan in kwalificaties Roland Garros
  14. Barcelona kondigt volgende week nieuwe coach aan
  15. Emma Meesseman verliest met Washington bij Seattle
  16. Dendoncker: “Ik begrijp dat Anderlecht wil dat ik blijf, maar ik moet ook aan mezelf denken”
  17. Roger Vanden Stock: “De kritiek op ons spel is niets waard: we zijn een grote kampioen”
  18. David Goffin had last van adductoren in Rome, maar is vol vertrouwen voor Roland Garros
  19. Eupen-doelman maakt deel uit van preselectie Rode Duivels
  20. Lokeren haalt nieuwe spits in Denemarken