Rechter moet afkopen van proces grondiger controleren
Tom Boonen kocht onlangs samen met andere renners een fraudeproces af. Foto: Photonews

De wet die toelaat dat fraudeurs hun proces afkopen, rammelt volgens het Grondwettelijk Hof. Er is vooral een probleem met het toezicht dat rechters uitoefenen op de procedure. Dat moet veel grondiger, waardoor fraudeverdachten en openbaar ministerie niet zomaar een schikking kunnen treffen.

In verschillende ophefmakende fraudezaken kochten de verdachten hun proces af: ze betaalden een aanzienlijke som geld aan het openbaar ministerie én vereffenden het fraudebedrag, waardoor een rechter zich niet meer moest uitspreken in de zaak. Bois Sauvage en Omega Diamonds zijn bekende zaken waarin de verdachten hun proces afkochten, recent ging het nog over beroepsrenners zoals Tom Boonen die zo een zaak van fiscale fraude ontliepen.

Voorstanders van de afkoopwet vinden het goed dat hierdoor het openbaar ministerie en de rechtbank minder tijd en middelen moeten steken in complexe fraudezaken die dreigen af te lopen met verjaring of procedurefouten. Maar er is ook veel kritiek op de wet: het zou een vorm van klassenjustitie in de hand werken, doordat vooral fraudeurs met diepe zakken hun proces afkopen. Een ander punt van kritiek is het hoge achterkamer-gehalte van de wet: het openbaar ministerie en de verdachten treffen de schikking onderling, zonder tussenkomst van een rechter. Die moet de deal enkel nakijken op vormelijkheden. ‘Weinig transparant’, vindt onder meer oppositiepartij Groen. Bovendien kan de schikking om het even wanneer worden getroffen, zolang er nog geen vonnis is uitgesproken. Met andere woorden: zelfs als er al een rechter is aangesteld voor de zaak, kan hij toch nog buitenspel worden gezet.

Geen eerlijk proces

Het Grondwettelijk Hof heeft vandaag beslist dat de zogeheten ‘afkoopwet’ daarom in strijd is met het recht op een eerlijk proces. Volgens de grondwet heeft elke verdachte die in een strafzaak betrokken raakt recht op een grondige beoordeling van zijn zaak door een rechter. Die zou altijd moeten beoordelen of een schikking tussen parket en verdachte wel gepast is. Om daarover te kunnen oordelen, baseert hij zich op de motivatie van het parket.

Het Hof nam die beslissing na een vraag van de Gentse strafpleiter Joris Van Cauter. Een cliënt van Van Cauter werd vervolgd voor diefstal bij een bank. Het parket weigerde met hem een schikking te treffen. Daarop stelde Van Cauter aan het Grondwettelijk Hof dus de vraag of de afkoopwet niet bepaalde grondrechten schendt.

Meer transparantie

‘De raadsheren van het Hof maken nu duidelijk dat het openbaar ministerie niet zomaar een rechter kan negeren bij een schikking’, reageert Van Cauter tevreden. ‘Ik pleit hier al jaren voor. Daar is nu erkenning voor gekomen: een rechter is niet zomaar iemand die wat stempels zet bij een beslissing van het openbaar ministerie. Van zodra er een rechter is gevat voor een zaak, dus ook een onderzoeksrechter, moet een schikking langs daar passeren.’

In grote fraudezaken maken speurders gebruik van telefoontap of huiszoekingen. Enkel een onderzoeksrechter kan dat toestaan. In de praktijk betekent het dat een rechter in de meeste schikkingen betrokken zal worden.
Ook Kamerlid Stefaan Van Hecke (Groen) reageert opgetogen op het arrest. ‘Dit bevestigt de kritiek die wij al van bij het begin hadden op de afkoopwet’, zegt Van Hecke. ‘Er is geen transparantie rond die beslissingen. Als een rechter zal moeten oordelen over de opportuniteit, zal dat veranderen. Zo krijgen we ook meer inzicht in de motieven van het openbaar ministerie om te schikken. Stap voor stap wordt onze kritiek bevestigd en moet de wet worden aangepast.’

Voor schikkingen die in het verleden zijn afgesloten, verandert de beslissing van het Grondwettelijk Hof niets. Maar al over enkele weken zal er wel moeten worden voldaan aan die rechterlijke controle waar het Hof op aanstuurt.