Portret van de man die de duimen moest leggen tegen Erdogan
De Turkse Henry Kissinger verlaat het politieke toneel. Foto: Photo News

Ahmet Davutoglu (57) is binnen een goede twee weken premier van Turkije en partijleider af. Na een machtsstrijd met partijgenoot en president Erdogan besliste hij geen nieuwe ambtstermijn te vragen op een speciaal partijcongres op 22 mei. Portret van de academicus die eigenhandig de vluchtelingendeal tussen Turkije en de EU uit de brand kon slepen.

Ahmet Davutoglu (spreek uit Dautoloe) was niet voorbestemd voor de politiek. Hij groeide op in Anatolië, in het diepe Turkse binnenland en studeerde politieke wetenschappen en internationale relaties in Istanboel. Een academische carrière volgde. Hij werd universiteitsprofessor en stond aan het hoofd van het departement internationale relaties van de universiteit. Verder had hij ook een wekelijkse column in een conservatieve Turkse krant.

Voor het grote publiek was hij een grote onbekende, tot hij in 2001 het boek ‘Strategic Depth’ uitbracht. In dat boek, dat een bestseller werd, doet hij zijn visie op de Turkse buitenlandpolitiek uit de doeken. Volgens Davutoglu heeft zijn land zich te lang geïsoleerd en moet Turkije zijn belangen in de regio beter behartigen. In het begin dacht hij daarbij vooral aan de buurlanden, maar al snel strekte zijn theorie zich uit tot de landen die ooit deel hadden uitgemaakt van het Ottomaanse Rijk.

No enemies

Hij wilde een ‘no enemies policy’ en streefde naar goede relaties met buurland Syrië, maar ook met Iran en Israël. Tijdens de vele onderhandelingen die hij voerde, hielp het dat hij vlot Turks en Engels spreekt, maar ook Duits en Arabisch.

In 2002 zette hij zijn eerste stappen in de politiek, als adviseur van toenmalig premier Abdullah Gul. Een jaar later kreeg Davutoglu een nieuwe werkgever in de persoon van Recep Tayyip Erdogan, de huidige president. In 2009 duidde Erdogan hem aan als minister van Buitenlandse Zaken in zijn regering, hoewel Davutoglu niet in het parlement zat.

Als buitenlandminister kon hij zijn rol als volbloed diplomaat ten volle spelen. In 2009 probeerde hij zelfs te bemiddelen tussen Bosnië en Servië, hoewel geen van beide aan Turkije grenst.

‘In zes maanden tijd ben ik vijf maal in Belgrado geweest en misschien zeven keer in Sarajevo’, vertelde hij daarover in 2011 aan de New York Times. Hij onderhandelde over de namen van mogelijke diplomaten die Bosnië in zijn ambassade in Servië kon benoemen. Ook over de tekst waarin Servië zich verontschuldigt voor de wandaden in Srebrenica, praatte hij mee.

Henry Kissinger

Om de deal te bezegelen rookte hij een paar sigaretten mee met de Bosnische leider Haris Silajdzic op de luchthaven van Sarajevo. Als vrome moslim blijft Davutoglu normaal gezien ver weg van tabak, maar toen maakte hij een uitzondering. ‘Hij rookte, dus ik rookte ook’, zei hij er later over. Bosnië aanvaardde de Servische tekst met verontschuldigingen voor Srebrenica en een mogelijke crisis was afgewend. Later zou Davutoglu zijn stijl zelf omschrijven als ‘roken als een Bosniër’. Buitenlandse collega’s omschreven hem als ‘de Turkse Henry Kissinger’.

In 2014 ruilde Erdogan de functie van eerste minister in voor die van president. Davutoglu volgde hem op als eerste minister en bleef dus in zijn kielzog. In Turkije kreeg hij de denigrerende bijnaam ‘het kleine oompje’ dat zich tevergeefs probeert te ontworstelen aan de greep van president Recep Tayyip Erdogan, die dan weer de bijnaam ‘lange man’ heeft.

Er waren inderdaad meerdere conflicten tussen Erdogan en Davutoglu. De laatste bekritiseerde de harde aanpak van betogers in het Gezi Park in Istanboel in 2013, en hij liet zich op het Europese toneel ook kritisch uit over het Turkse mensenrechtenbeleid. Hij was ook voor onderhandelingen met de Koerdische afscheidsbeweging PKK en als klap op de vuurpijl was hij niet geneigd meer macht toe te staan aan president Erdogan. Erdogan wil van Turkije een presidentiële staat naar Frans model maken, maar zijn eigen premier was het daar niet mee eens.

Man met de glimlach

Dit jaar kwam hij vooral in de media door zijn rol in het sluiten van de vluchtelingendeal tussen Turkije en de Europese Unie. Turkije neemt een deel van de vluchtelingen die vast zitten in Griekenland terug, en in ruil stuurt Turkije Syrische vluchtelingen naar Europa. Turkije bedong ook dat Turken visumvrij naar Europa mogen reizen, naast een cheque van zes miljard euro. Goed onderhandeld van ‘de man met de gevaarlijke glimlach’, nog een bijnaam van de eerste minister.

De meningsverschillen met Erdogan werden hem echter te veel. Toen Davutoglu in Qatar was, ontnam het centrale comité van de AKP-partij hem een aantal belangrijke bevoegdheden. Hij besloot dan maar om zelf een stap opzij te zetten. ‘Good cop’ Davutoglu gaat wellicht genieten van zijn pensioen.