Dood maar niet vergeten

Georges Wolinski

In 2015 verwelkomden we filegolven, de Britse prinses Charlotte, een superbloedmaan en een nieuw album van Adele. Maar 2015 was ook het laatste jaar van Chantal Akerman, Drs. P, Steve Stevaert en Gregory Mertens. ‘Zo gaat dat, met onze doden. Ze hebben weerhaken waarmee ze aan ons leven vasthangen’, schreef Filip Joos in deze krant. Een overzicht.

Georges Wolinski (28 juni 1934 – 7 januari 2015)

'Mijn as moet in mijn toilet worden uitgestrooid zodat ik alle dagen naar de billen van mijn vrouw kan kijken'

De Fransman Georges Wolinski was behalve journalist ook filmmaker en schrijver van toneelstukken. De geboren provocateur, met humor als zijn scherpste wapen, stichtte mee het satirische weekblad Charlie Hebdo op.

Nog voordat 2015 goed en wel op gang getrokken was, stierf Georges Wolinski nadat twee mannen het vuur openden op de redactie van het weekblad in Parijs. Ook 11 anderen, onder wie directeur Stéphane Charbonnier (Charb) en cartoonist Jean Cabut (Cabu), kwamen bij de aanslag om het leven.

Gevraagd wat er met zijn lichaam moest gebeuren na zijn dood, had Georges Wolinski ooit geantwoord: ‘Mijn as moet in mijn toilet worden uitgestrooid zodat ik alle dagen naar de billen van mijn vrouw kan kijken.’

Rik Coppens (29 april 1930 – 5 februari 2015)

‘De man zou vandaag de keizer van YouTube zijn'

‘De koning van het Kiel, wiens talent door kenners wordt vergeleken met dat van Maradona en Messi: ook snelle, kort op hun pootjes lopende dribbelwonders die liever vier dan drie verdedigers dribbelen op weg naar het doel’, schreef Steven De Foer, journalist van De Standaard, na het overlijden van de 85-jarige voormalige Beerschot-speler en Rode Duivel Rik Coppens.

‘Hij was de vedette die 10.000 man naar het stadion lokte voor een wedstrijd van de reserven.’ En ook: ‘Hij floreerde op het voetbalveld, als koning van de vernederende schijnbeweging. Die branie, die constante ambitie het publiek te verrassen en amuseren, uitte zich zelfs in strafschoppen.’

Tomas Tranströmer (15 april 1931 – 26 maart 2015)

De Zweedse dichter Tomas Tranströmer bracht twaalf bundels uit – de laatste in 2004 – en won er in 2011 de Nobelprijs voor de literatuur voor. Auteur J. Bernlef, die voor ons taalgebied het werk van Tranströmer vertaalde, schreef naar aanleiding van de prijs in deze krant over ‘de sensatie die het lezen van zijn gedichten geeft’. Zijn poëzie omschrijft Bernlef als ‘een kwestie van persoonlijke waarheidsvinding middels een proces van heldere woordalchemie’.

Twee waarheden naderen elkaar. Een komt van binnenuit, een van buitenaf
En waar zij elkaar ontmoeten bestaat een kans jezelf te zien.

Steve Stevaert (12 april 1954 – 2 april 2015)

In april stapte voormalig SP.A-voorzitter Steve Stevaert uit het leven. ‘Een warme persoonlijkheid met emotionele intelligentie, empathie en de gave van het woord’, zo omschreef zijn collega Caroline Gennez hem. ‘Hij had het ook meer dan de anderen. En dat maakte hem kwetsbaar in de politiek. Hij zag de mensen graag. Hij had mededogen voor hun gehaspel en geploeter, hun vallen en opstaan.’

Rond Stevaert hing, aldus journalist en vriend Filip Rogiers, ‘genialiteit, poëzie, branie en macht, maar ook testosteron’. ‘Steve begrijpen, zijn einde uitleggen, kan niet zonder vast te stellen dat hij een vereenzaamd man moet zijn geworden. Hij had veel vrienden, was toch erg alleen.’

Günter Grass (16 oktober 1927 - 13 april 2015)

'De grote danser van de Duitse letteren'

'Hij nam me mee naar de kast waar hij zijn verzameling antieke glazen bewaarde, vroeg me om er een te kiezen en haalde een fles schnaps boven. Toen die leeg was, waren wij vrienden.' In april bracht de auteur Salman Rushdie een ontmoeting met Günter Grass in herinnering. De Duitse schrijver en beeldend kunstenaar overleed op 88-jarige leeftijd. Begin dit jaar verscheen in ons taalgebied nog de vertaling van zijn bewerking van de sprookjes van Grimm, die Grass met zijn eigen leven verweefd had.

Rushdie: 'Hij kon de wals, de polka, de foxtrot, de tango en de gavotte, en het leek alsof de mooiste meisjes van Duitsland in de rij stonden om met hem te dansen. Terwijl hij over de dansvloer wervelde, begreep ik dat dit de essentie van de man was: de grote danser van de Duitse letteren die over de gruwelen van de geschiedenis naar de schoonheid van de literatuur walste, die het kwaad overleefde dankzij zijn gratie en het besef van het belachelijke dat eigen is aan de komiek.'

Gregory Mertens (2 februari 1991 – 30 april 2015)

Op maandag zakte de jonge voetballer tijdens een beloftewedstrijd van Sporting Lokeren op het veld in elkaar. Op donderdag was hij dood. Amper 24 was Gregory Mertens, ‘goedlachs en beleefd, een fijne kerel’. Hij overleed aan een hartfalen.

‘Voor die ene ploegmaat met wie hij altijd spaghetti bleef eten, zal pasta nooit meer hetzelfde smaken, de andere die rechts naast hem in de kleedkamer zat, zal die leegte links van hem altijd een beetje meedragen’, schreef sportjournalist Filip Joos in De Standaard. ‘Zo gaat dat, met onze doden. Ze hebben weerhaken waarmee ze aan ons leven vasthangen.’

Jef Geeraerts (23 februari 1930 – 11 mei 2015)

'Geeraerts koos niet voor de literatuur, de literatuur koos hem'

‘Jef Geeraerts koos niet voor de literatuur, de literatuur koos hem’, schreef Marc Reynebau over de in mei overleden Vlaamse schrijver. ‘Een man die bovenal de vrijheid beminde’, volgens zijn uitgever Harold Polis. ‘On-Vlaams was hij in elk geval. Verontrustend ook, wat niet zo moeilijk was toen hij de hoogtepunten van zijn schrijversbestaan beleefde. Maar Jef Geeraerts zou op elke plek opgevallen zijn. Daarvoor was zijn talent, zijn durf en zijn levenslust veel te groot.’

Hans Cottyn, redacteur van DS Letteren: ‘Schrijvers blijven op duizend manieren bestaan. In de nagelaten brieven, manuscripten of tweets, in het intact gelaten schrijftuinhuis, het dodenmasker of het afgietsel van de schrijfhand, in een leesbrilletje, de wetenschappelijke biografie of het schrijversgenootschap, in een lustige of lastige weduwe, in de al dan niet verstoten kinderen… Maar schrijvers zijn nog het taaist in hun boeken.’

B.B. King (16 september 1925 – 14 mei 2015)

'Iedereen kan duizend noten spelen, maar ze zeggen nooit wat jij zei met één noot'

‘Als hij zong, moest zijn gitarist spelen, omdat hij niet kon zingen en spelen tegelijk. Maar B.B. King deed het wel allebei op een onvergelijkbare manier.’ Dat schreef muziekjournaliste Inge Schelstraete in deze krant. Een levende legende was hij, een rol die hij bovendien speelde ‘met charme en humor’.

‘Een van de beste bluesgitaristen ooit, misschien wel de beste’, roemde Bryan Adams hem. ‘B.B., iedereen kan duizend noten spelen, maar ze zeggen nooit wat jij zei met één noot’, aldus Lenny Kravitz.

In België stond hij enkele jaren voor zijn dood nog op het podium van Gent Jazz en Blues Peer. Riley B. King, 90, overleed in zijn huis in Las Vegas.

Samuel IJsseling (21 december 1932 – 14 mei 2015)

Een Nederlander die carrière maakte als filosoof aan de Universiteit van Leuven, waar ‘de man met de duffelcoat en het lange nekhaar een opgemerkte verschijning die met generaties studenten graag het gesprek aanging’, aldus cultuurjournalist Geert Sels.

‘Hij was de ideale filosoof’, zei rector Rik Torfs na zijn dood. ‘Creatief en origineel. Hij ging niet mee in modestromen en kon telkens verrassen.’

Drs. P (24 augustus 1919 – 13 juni 2015)

Dichter, liedjesschrijver, zanger en cabaretier Heinz Hermann Polzer, alias Drs. P, overleed op 95-jarige leeftijd in Amsterdam. Hij was zo attent geweest zijn eigen rouwbericht te schrijven, in ‘ollekebolleke’, een versvorm die Doctorandus P zelf in het Nederlands gecreëerd had en die bestaat uit twee strofen van vier regels.

Even uw aandacht graag!
Korte berichtgeving:
Ondergenoemde
Is niet meer in beeld
Wat hier (behalve voor
Onbelangstellenden)
Hartelijk groetend
Wordt medegedeeld

Thé Lau (17 juli 1952 – 23 juni 2015)

'Toen The Scene 'Rij rij rij' uitbracht in 1987, klikte er iets bij het Vlaamse publiek: zingen in het Nederlands veroordeelde je niet tot kleinkunst.'

In 2013 ontdekte de Nederlandse muzikant en schrijver Thé Lau dat hij keelkanker had, in maart 2014 liet hij weten dat hij nog slechts 9 maanden te leven had. Er volgde een afscheidstournee die in een mum van tijd volledig uitverkocht was. Zijn allerlaatste concert met The Scene speelde hij in de Ancienne Belgique. Hij overleed op 62-jarige leeftijd in zijn huis in Amsterdam.

‘Lau, die onmiddellijk na zijn verdict weer was beginnen te tennissen, hield het advies van zijn oncoloog aan: “bereid je voor op het ergste, maar hoop op het beste”. De uiterste deadline van 9 maanden bleek gelukkig te krap’, schreef muziekjournaliste Inge Schelstraete in De Standaard.

‘Zelf hield Thé Lau het meest van “Iedereen is van de wereld”, de song die het publiek hem op de afscheidsconcerten toezong. Maar meer dan één fan zal vandaag “Feest” neuriën: “Jij was zo mooi, jij was prachtig, maar jij, jij hebt je strijd nu gestreden.”’

Oliver Sacks (9 juli 1933 – 30 augustus 2015)

'Ik verloor monsters, ik maakte toestellen kapot. Uiteindelijk zeiden ze: “Sacks, je bent een ramp. Trap het af, ga met patiënten werken. Die zijn minder belangrijk.”'

De Britse neuroloog en schrijver Oliver Sacks werd bekend met zijn in 1986 verschenen boek De man die zijn vrouw voor een hoed hield. Aanschouwelijk en droog-humoristisch schreef Sacks over neurologische ziektebeelden.

‘Een breed intellectueel’, zo omschreef wetenschapsjournalist Pieter Van Dooren hem, ‘en een humanist, evenveel kunstenaar als wetenschapper. Hij schreef met diep inleven en tegelijk ironische afstand over zijn patiënten, maar ook over zijn liefde voor scheikunde of de kracht van muziek, over de efficiënte rechtlijnigheid van de natuur of de weelde van de menselijke verbeelding.’

‘Ik zou herinnerd willen worden als iemand die aandachtig heeft geluisterd naar wat patiënten en anderen me verteld hebben’, zei Sacks daar zelf over. ‘Ik heb geprobeerd me in te beelden hoe het voor hen was, en ik heb geprobeerd dat over te brengen. Om het met een Bijbelse term te zeggen: ik heb getuigd.’

Sacks overleed op 82-jarige leeftijd aan kanker. Hij laat een partner achter, schrijver Billy Hayes.

Joost Zwagerman (18 november 1963 – 8 september 2015)

'I write of melancholy, by being busy to avoid melancholy'
(Robert Burton, door Zwagerman geciteerd)

‘Getroffen door de dood van Joost Zwagerman’, schreef Erwin Mortier op Twitter. ‘Ik denk aan zijn dierbaren en hun knagende vragen waarop alleen een grote stilte antwoord geeft.’ De Nederlandse schrijver Joost Zwagerman, 51 en vader van drie kinderen, stapte in september uit het leven.

‘Praten met Joost Zwagerman was iets tussen kijken naar een fonkelende fontein en deelnemen aan een zwierig steekspel met meningen, overtuigingen, inzichten en kennis. God, wat was die man erudiet. Joost was gretig, gulzig en vurig in alles.’ (David Van Reybrouck in De Standaard.)

Henning Mankell (3 februari 1948 – 5 oktober 2015)

De Zweedse schrijver werd vooral bekend door zijn detectivereeks Wallander. Maar krimi maakte maar 25 procent van zijn werk uit, de andere 75 procent verkocht bovendien even goed.

‘Mankell was geen schrijver in een ivoren toren’, schreef Peter Vantyghem, die de man in 2013 nog interviewde. ‘Hij was erg bezig met politiek, schuwde het activisme niet, had een gezonde weerzin voor de 21ste eeuw met zijn snelle informatie en vluchtige belevingscultus. Maar hij wilde voor alles jonge mensen helpen, zei hij. “Het is alsof we aan hen dezelfde vragen doorgeven die we aan onszelf stelden. Dat is wat ik doe. Dat is de betekenis van het leven. Meer kan ik niet doen.”’

Chantal Akerman (6 juni 1950 – 5 oktober 2015)

'Een onmisbare stem in de filmgeschiedenis'

De Brusselse maakster van kort- en langspeelfilms, van documentaires en kunstinstallaties, overleed dit jaar op 65-jarige leeftijd in Parijs. Akerman behoorde tot de belangrijkste Belgische cineasten, met films als Je, tu, il, elle of Jeanne Dielman, 23, quai du Commerce, 1080 Bruxelles of Un divan à New York, met Juliette Binoche en William Hurt.

Jeroen Struys, filmrecensent van De Standaard: ‘Chantal Akerman is niet louter een van de belangrijkste filmmakers van dit land, maar is een onmisbare stem in de filmgeschiedenis tout court – een boek dat al te vaak door mannen is geschreven.’

Roger De Clerck (27 juli 1924 – 23 oktober 2015)

In de jaren twintig geboren in een landbouwersgezin, groeide Roger De Clerck door van boerenzoon tot tapijtenmagnaat. In de late jaren zestig en de jaren zeventig opende De Clerck jaarlijks een of meerdere nieuwe fabrieken. Eigenhandig stampte hij een wereldimperium uit de grond. Durf, agressieve investeringen en een onstilbare honger kenmerkten hem. De Clerck was een eigenzinnig en brutaal man die als hij een opportuniteit rook, ervoor ging.

‘Mocht Vlaanderen meer jonge ondernemers hebben met zoveel ambitie als Roger, dan zou ons gewest nog meer groeien’, zei ondernemer Willy Naessens na de dood van De Clerck.

Dora van der Groen (10 maart 1927 – 8 november 2015)

'Er bestaat geen vrouw die zoveel liefde heeft gehad voor theater, voor spelen en voor mensen' (actrice Katelijne Damen)

‘Mijn diepste geheimen en demonen delen met mensen die daarvoor betaald hebben, dat vind ik gênant. Ik heb maar vijf jaar theater gedaan, en in de veertig jaar nadien misschien nog drie keer iets gespeeld.’ Zo vatte Dora van der Groen haar theatercarrière samen.

Van der Groen kennen we van haar rollen in het theater en op televisie, in onder meer Wij, Heren van Zichem en Pauline en Paulette. In 1978 kwam ze aan het hoofd van de toneelafdeling van het Antwerpse Conservatorium te staan, later Toneel Dora van der Groen. Centraal stonden de vijf P’s: pijn, poëzie, plezier, persoonlijkheid en perversiteit.

Onder meer Luk Perceval, Warre Borgmans en Frank Focketyn kregen les van haar, alsook Chris Nietvelt: ‘De actrice die ik nu ben, ben ik door haar. Ze deed ons een waarheidsgehalte aanspreken, dat ik nog altijd meedraag.’

Allen Toussaint (14 januari 1938 – 10 november 2015)

‘Hij werd de architect van de "Southern funk", en in zijn Seasaint Studio kwamen acts van overal in de hoop die speciale sound binnen te halen’, schreef muziekjournalist Peter Vantyghem. ‘Toussaint bleef altijd op de achtergrond. Een gedistingeerde man die de muziekstijlen van New Orleans feilloos beheerste, en met een zachte tenor de humor in zijn liedjes perfect vertolkte. Hij was een tedere ironicus, die uiterst bescheiden bleef.’

‘Hij is een van de muzikanten die onvervangbaar is, omdat in zijn ervaring een eeuw New Orleans opgeslagen zat.’

Eric De Vlaeminck (23 maart 1945 – 4 december 2015)

Roger De Vlaeminck vertelde in februari nog dat het niet goed ging met zijn oudere broer Eric, die al twee jaar aan Parkinson en Alzheimer leed. In maart werd Eric De Vlaeminck 70, in december stierf hij. De meervoudig wereldkampioen veldrijden wordt omschreven door de KBWB als ‘één van de beste veldrijders uit de geschiedenis, als bondscoach stond hij mee aan de wieg van de steile opgang van de Belgische cyclocross tijdens de laatste decennia’.

‘Eric was niet alleen een groot kampioen, hij was ook een heel goede mens, iemand met een hart voor wielrennen, een enorme passie voor het veldrijden. Hij heeft heel wat jonge renners geholpen om succesvol te worden’, aldus bondscoach Rudy De Bie.

 

In 2015 werd onder meer ook afscheid genomen van:

Madame Claude (geboren Fernande Grudet), de bekendste bordeelhoudster van Frankrijk

Kurt Masur, Duitse organist en orkestleider, vorig jaar nog dirigent in de Philharmonie in Berlijn

Luc Brewaeys, Antwerpse componist, schreef stukken voor binnen- en buitenlandse orkesten

Scott Weiland, muzikant, jarenlang zanger van de Amerikaanse rockband Stone Temple Pilots

Theo Kars, Nederlands schrijver van onder meer Praktisch Verstand en boeken over vrouwen en hoe ze te benaderen en veroveren, zoals De geisha, De koorts van het verstand of Alice, Avonturen op Ibiza en Vrouwen in bed 

Jonah Lomu, Nieuw-Zeelandse rugbyspeler, gepensioneerde winger van de All Blacks en een legende in rugbywereld

Armand, Nederlandse ‘protestzanger’, bekend van onder meer ‘Ben ik te min’

Gunnar Hansen, Amerikaanse acteur, meer bekend als ‘Leatherface’ uit de horrorfilm Texas Chainsaw Massacre

Anne-Marie Lizin, politica, boegbeeld van de PS

Vic De Donder, Belgische journalist, werkte jarenlang voor De Standaard

Jos Vandeloo, Belgische schrijver

Guy Béart, Franse muzikant en liedjesschrijver, met ‘L’eau vive’ en 'La vérité' in eigen uitvoering oogstte hij het meest succes

Johan Roggen, Belgische journalist, las jarenlang de duivenberichten op de openbare omroep

Wes Craven, Amerikaanse regisseur, ‘architect van het nieuwe horrorgenre’, maakte films als A nightmare on Elm Street en Scream

Doudou N’Diaye Rose, Senegalese meesterdrummer, muziekpedagoog en componist

Rogi Wieg (geboren Robert Gabor Charles), Nederlandse dichter

André Leysen, Belgische ondernemer, die onder meer de Vlaamse Uitgeversmaatschappij (VUM), de voorloper van Corelio oprichtte

Guido Horckmans, Belgische acteur en kunstenaar

Jules Bianchi, Franse Formule 1-coureur

Omar Sharif, Egyptische acteur, bekend van Lawrence of Arabia

James Salter, Amerikaanse auteur van onder meer Lichtjaren en Alles wat is

Ornette Coleman, Amerikaanse jazzmuzikant en componist en een van de grondleggers van de free jazz

James Last, Duitse bassist, componist en orkestleider

Christopher Lee, Amerikaanse acteur, vooral bekend voor zijn rol van Saruman in Lord of the Rings

Horst Brandstätter, ‘vader’ van de Playmobil

Beau Biden, zoon van de Amerikaanse vicepresident Jo Biden en politicus binnen de Democratische partij

Doris Hart, Amerikaanse voormalige toptennisster

Dimitri van Toren (geboren Jan van Tooren), Nederlandse kleinkunstenaar

Errol Brown, frontman van de Amerikaanse band Hot Chocolate

Ruth Rendell, Britse schrijfster van thrillers en misdaadromans

Ben E. King, Amerikaanse soulmuzikant, schreef de hit ‘Stand by me’

Jean Nidetch, Amerikaanse oprichtster van Weight Watchers

François Michelin, Franse ceo van Michelin die de bandenproducent uitbouwde tot de grootste ter wereld

Roger Dyckmans, Antwerpse modefotograaf

Percy Sledge, Amerikaanse soulzanger, kent u van ‘When a man loves a woman’

Eduardo Galeano, Uruguayaanse schrijver, journalist en antikapitalist

Gene Saks, Amerikaanse regisseur en acteur, maakte onder meer The odd couple

Joris Van Hauthem, Vlaams-nationalistische politicus, een van de eerste parlementsleden van het toenmalig Vlaams Blok, grotendeels in de jaren negentig

Terry Pratchett, Britse schrijver van fantasy-romans

Lode Bostoen, voormalig hoofdredacteur van De Standaard, Het Nieuwsblad en Het Volk

Emiel Goelen, Belgisch TV-presentator, kent u van zijn befaamde uitspraak ‘U kijkt toch ook?’

Léonard Nimoy, Amerikaanse acteur, beter bekend als Spock in Star Trek

Claude Criquielion, Belgisch wielrenner, winnaar van onder meer de Ronde van Vlaanderen (1987) en de Brabantse Pijl (1982)

Boris Nemtsov, een van de leidende figuren achter de Russiche liberale oppositiepartij

David Carr, Amerikaanse journalist en schrijver, columnist voor de New York Times

Yves Chauvin, Belgische scheikundige, won in 2005 de Nobelprijs Chemie

Demis Roussos, Griekse zanger

Anita Ekberg, Zweedse actrice en model

Jan Kerkhofs, Belgische jezuïet en godsdienstsocioloog