Essay

Hoe België de spannendste democratie ter wereld kan worden

De vernieuwde Senaat kan nog tijdens deze legislatuur een laboratorium van moderne burgerinspraak worden. Want de opmars van nieuwe vormen van democratie is internationaal niet meer te stuiten.

Vier jaar geleden vond de G1000 plaats. Hadden ze me toen verteld dat ik vandaag nog steeds met democratische innovatie bezig zou zijn, ik had eens met de ogen gerold. Nochtans laat het onderwerp me niet los. De reden daarvoor is vrij simpel: het zijn cruciale tijden voor wie met democratie bezig is. Het huidige systeem zit in het slop. In westerse democratieën gaan steeds minder mensen stemmen en is bijna niemand nog lid van een politieke partij. Besluitvorming gaat trager dan ooit. Oosterweel: hoe zou het daarmee staan? Bosbeleid: komt er nog wat van? Bedrijfswagens: maak ze nog aantrekkelijker! Klimaatzaak: ja, rek de procedure nog wat! Eurocrisis, banken, vluchtelingen: mag de burger ook nog iets zeggen? De macht is verschoven: van België naar Europa, van democratie naar technocratie. Populisme is in opmars, uiteraard. Burgers wantrouwen hun bestuurders, bestuurders wantrouwen hun burgers.

Gelukkig zijn er positieve signalen. In december, op het moment dat in Parijs de grote klimaatconferentie plaatsvindt, houdt men in Egypte het eerste internationale congres over democratie en loting. Ik ga erheen. De plek is niet toevallig: de Egyptenaren dachten dat na de Arabische Lente verkiezingen democratie zouden brengen. In plaats daarvan kregen ze corruptie, onlusten en een militaire staatsgreep. Waren er betere methoden om het volk te laten spreken?

Die vraag hoor je steeds vaker. De nieuwe burgemeester van Madrid, Manuela Carmena, gaat de burger structureel betrekken bij het beleid. Op Réunion werkt men aan een politieke partij die door loting is samengesteld. In Ierland werd het homohuwelijk mogelijk gemaakt doordat 33 verkozen politici en 66 uitgelote burgers maandenlang samen overlegden.

Waarom al die nieuwerwetse ingrepen? Kunnen we niet volstaan met referenda in te voeren, zoals in Zwitserland? De Zwitserse democratie geldt toch als de beste ter wereld? Ik krijg die vraag wekelijks. Wel, in het Helvetische walhalla wordt momenteel een referendum voorbereid... om het parlement te loten: ‘Om een democratische gelijkheid van kansen onder alle burgers te garanderen (...) stellen we voor om de verkiezingen te vervangen door de benoeming van een toevalssteekproef onder alle burgers.’ Ja, als zelfs de tevreden Zwitsers ontevreden worden is er echt wel iets aan de hand.

Elite

Dat hoeft niet te verwonderen. Overal in de westerse wereld is het onderwijsniveau spectaculair gestegen. Informatie circuleert sneller en verder dan ooit. Maar de macht is nog steeds in handen van een politieke elite die, door de globalisering, er maar weinig mee kan doen. Het woord elite is trouwens etymologisch verwant aan elections. Ons democratisch systeem is twee eeuwen oud: het stamt uit een tijd dat het gros van de bevolking analfabeet was en dat het een halve week duurde om een brief van Brussel naar Oostende te brengen. Tijd voor een update.

Bij verkiezingen mogen mensen vandaag een bolletje kleuren naast een naam. Bij referenda naast ‘ja’ of ‘nee’, ongeacht of ze zich ingelezen hebben of niet. Een echte vetpot kun je dat nog steeds niet noemen. Stemrecht vandaag is nog steeds enkel kleurrecht: eens om de vier jaar dat bolletje kleuren. En met dat kleuren geef je je stem formeel weg aan een ander. Arrivederci, tot over vier jaar. Wie pikt dat nog?

De tendens naar burgerinspraak is niet meer te stoppen. In Nederland heeft het ministerie van Binnenlandse Zaken fors ingezet op het vernieuwen van de lokale democratie. De G1000-bijeenkomsten in Amsterdam, Maastricht, Nijmegen, Amersfoort, Apeldoorn, Uden, Groningen, Den Haag en Rotterdam krijgen de steun van nationale kopstukken als Job Cohen, de vroegere burgemeester van Amsterdam, en Gerdi Verbeet, voormalig voorzitter van de Tweede Kamer. Maar Utrecht spant de kroon. De vierde stad van het land lootte eerder dit jaar 150 burgers uit om een nieuw energieplan mee op te stellen. Ongezien in Europa.

In België gaat het wat trager. Het grootste obstakel tegen burgerparticipatie is niet de burger, maar het huidige bestel. Bij veel politieke partijen heerst er koudwatervrees: gaan ze geen macht verliezen? Nee, denk ik dan. Veel slechter kan het niet. Twee derde van de bevolking beschouwt hen nu al als ‘corrupt tot extreem corrupt’ (bron: Transparency International).

Nepparticipatie

Schoorvoetend lanceerden SP.A, CD&V, Open VLD en Groen vormen van inspraak voor leden en niet-leden. Het verst daarin ging de N-VA die samen met Open VLD en Groen in het district Antwerpen besloot om 10 procent van de begroting (één miljoen euro) te laten bepalen door burgers. Maar er was ook het cultuurkabinet van minister Sven Gatz (Open VLD) en de oproep van minister Jacqueline Galant (MR) om burgers te raadplegen over verkeersveiligheid. De provincie Luxemburg lootte burgers uit om te komen praten over klimaat en duurzaamheid, het Waals parlement beraadde zich over democratische vernieuwing en Radio 1 zorgde met BEL10 voor twee weken relevante burgerinspraak.

Burgerinspraak zit in de lift, maar het is tijd voor een volgende stap. Daarbij is het oppassen geblazen voor nepparticipatie. In Brussel zag ik hoe bij het verkeersvrij maken van het stadscentrum het participatief proces een farce was, een schaamlap om burgers de illusie te geven dat hun mening ertoe deed. ‘We mochten nog net meedoen om de kleur van de bloembakken te kiezen’, zei een van de misnoegde deelnemers.

Wie niet investeert in tijd, openheid en diversiteit, begint er beter niet aan. Burgerinspraak staat of valt met het ernstig nemen van je burgers. Zorg voor een goede dwarsdoorsnede van je samenleving, zorg voor adequate informatieverstrekking door experts, zorg voor heldere communicatie over de bedoelingen en maak tijd voor diepgravend overleg. Goed vormgegeven projecten bewijzen keer op keer hoe toegewijd burgers kunnen zijn. De heilige schrik dat je enkel loslopend wild krijgt wanneer je burgers een kluif inspraak toegooit, blijkt steevast ongegrond.

De nieuwe Senaat lijkt mij als ‘chambre de réflexion’ de uitgelezen plek om zinvol te experimenteren met nieuwe vormen van burgerinspraak. In september organiseerde de Senaat al een studiedag over de grenzen van de representatieve democratie. Peter Vanvelthoven (SP.A) en Laurette Onkelinx (PS) riepen zelfs op om diezelfde Senaat deels of geheel door loting te laten samenstellen.

Experiment

Hier is wat ik voorstel: tot aan de federale verkiezingen van 2019 zou de Senaat jaarlijks een participatief proces moeten organiseren. De stem van de burger doet er niet alleen toe op de dag van de verkiezingen, maar ook tussenin. Jaarlijks laat de Senaat een toevalssteekproef van honderd burgers in overleg treden met vijftig volksvertegenwoordigers. Onderwerpen kunnen zijn: klimaat, migratie, mobiliteit, democratie, maar ook zoiets als burn-out. Die groep van 150 zou één of enkele dagen bijeenkomen om te luisteren naar experts en onderling te beraadslagen. Professionele procesbegeleiding is noodzakelijk, om te vermijden dat gewiekste politici minder ervaren burgers zouden overtroeven. De praktijk bewijst dat dat kan. Deelname zou ik niet verplicht, maar wel aantrekkelijk maken door een correcte vergoeding aan te bieden aan de uitgelote burgers.

Zo’n gemengde groep van 150 zou relevante aanbevelingen kunnen formuleren voor het beleid. In 2016 en 2017 zou ik die aanbevelingen puur consultatief houden, in 2018 en 2019 kunnen ze eventueel meer gewicht krijgen. Het gaat om een pilootfase, dus experimenteren met verschillende vormen mag.

Als de grootste partijen van het land het erover eens zijn dat de burger iets te zeggen heeft, dan zouden ze de kloof tussen burger en bewind aanzienlijk kunnen verkleinen door een volwassen gesprek tussen beide te organiseren. Nu niets doen zal de stabiliteit van de democratie duurzaam ondergraven. Nu niets doen, is de beste manier om het laatste restantje geloofwaardigheid te verspelen. In 1831 had België de meest innovatieve grondwet van het ogenblik. Vandaag hebben we de beste voetbalploeg ter wereld. We kunnen ook het spannendste land ter wereld worden op het vlak van democratische vernieuwing.

Maak van die Senaat nu écht eens een praatbarak: een plek waar in alle rust gesproken kan worden tussen de burgers van het land, ver weg van het theatrale geruzie voor de hijgerige camera’s van het halfrond. Laat verkozen en uitgelote burgers als volwassenen met elkaar overleggen over de grote uitdagingen van de toekomst. En laat het een barak zijn, want democratie is altijd een bouwwerf.

Als ik moet kiezen tussen een voorspelbaar divacircus in pluche of een praatbarak in progress, dan weet ik het wel.

David Van Reybrouck

David Van Reybrouck

Burgerinspraak staat of valt met het ernstig nemen van je burgers

Maak van die Senaat nu écht eens een praatbarak: een plek waar in alle rust gesproken kan worden tussen de burgers van het land

Sport
  1. Quintana gelooft nog in zijn kansen, Dumoulin weet dat hij dinsdag zal lijden
  2. Yanina Wickmayer treft Putintseva in tweede ronde
  3. Tielemans profvoetballer van het jaar
  4. Anderlecht verlengt contracten Deschacht en Najar
  5. Yannik Reuter sneuvelt meteen in kwalificaties op Roland Garros
  6. Team Belgium voor Winterspelen Pyeongchang blaast verzamelen onder Portugese zon
  7. Yanina Wickmayer bereikt tweede ronde WTA Nürnberg
  8. Louis Verstraete verlengt contract bij AA Gent tot 2020
  9. David Moyes verlaat dan toch degradant Sunderland
  10. Preud’homme stopt als trainer bij Club Brugge, Timmy Simons wordt speler in andere rol
  11. Wozniacki geeft op in eerste ronde WTA-toernooi Straatsburg
  12. Van Uytvanck en Zanevska treden aan in kwalificaties Roland Garros
  13. Barcelona kondigt volgende week nieuwe coach aan
  14. Zwarte dag voor de sport: Nicky Hayden en topatlete overleden na aanrijding op training
  15. Emma Meesseman verliest met Washington bij Seattle
  16. Dendoncker: “Ik begrijp dat Anderlecht wil dat ik blijf, maar ik moet ook aan mezelf denken”
  17. Roger Vanden Stock: “De kritiek op ons spel is niets waard: we zijn een grote kampioen”
  18. David Goffin had last van adductoren in Rome, maar is vol vertrouwen voor Roland Garros
  19. Eupen-doelman maakt deel uit van preselectie Rode Duivels
  20. Lokeren haalt nieuwe spits in Denemarken