Dit jaar gaat de Nobelprijs voor de literatuur naar de Wit-Russische onderzoekjournaliste Svetlana Aleksijevitsj. Zij volgt de Franse schrijver Patrick Modiano op. Dat maakte het Nobelprijscomité in de Zweedse hoofdstad Stockholm vandaag bekend. 'Een erkenning voor de literaire non-fictie', zegt Veerle Vanden Bosch, chef Letteren van De Standaard.

Svetlana Aleksijevitsj, van wie vorig jaar Het einde van de rode mens bij De Bezige Bij verscheen, heeft de Nobelprijs voor de literatuur gewonnen. Ze werd al meerdere keren getipt.

De Wit-Russische schrijfster keerde voor haar boek terug naar de puinhopen van de Sovjet-Unie en liet mensen uit de Jeltsin- en de Poetinjaren spreken. Er wordt geen oordeel geveld over wie fout was en wie goed. Aleksijevitsj maakt geen analyses, trekt geen conclusies, levert zelfs nauwelijks commentaar. Ze gaat mensen opzoeken, laat hen openhartig praten en noteert hun verhalen. Haar aanpak is dus journalistiek, niet essayistisch of literair.

Publicatieverbod in Wit-Rusland

In het verleden schreef Aleksijevitsj al vaak over heikele thema’s. In 1985, het jaar van Gorbatsjovs glasnost en perestrojka, publiceerde ze De oorlog heeft geen vrouwelijk gezicht, waarin ze vrouwen uit het Rode Leger aan het woord liet. In Zinken jongens schreef ze verhalen op van Russische soldaten in Afghanistan. In Wij houden van Tsjernobyl liet ze slachtoffers van de kernramp in Oekraïne in 1986 aan het woord.

Sinds 1994 geldt er in Wit-Rusland een publicatieverbod op haar boeken, omdat ze geregeld de Wit-Russische president Alexander Loekasjenko (die door George Bush ‘de laatste dictator van Europa’ werd genoemd) op de korrel nam. Ze leidde een nomadenbestaan in Parijs, Berlijn en München, maar drie jaar geleden keerde ze naar Wit-Rusland terug.

Met Svetlana Aleksijevitsj gaat de Nobelprijs voor het eerst sinds lang naar een non-fictieschrijfster. In die zin zou je er een erkenning in kunnen zien van de literaire non-fictie, een genre dat de jongste jaren in opmars is, ook in ons taalgebied, met mensen als Geert Mak, David Van Reybrouck, Pascal Verbeken, Jan Brokken en Frank Westerman.

Aleksijevitsj' aanpak is in de eerste plaats journalistiek. Ze benadert grote historische gebeurtenissen, zoals de val van de Sovjet-Unie of de kernramp in Tsjernobyl, aan de hand van de verhalen van gewone mensen die het allemaal hebben meegemaakt.

Sterke portretten neerzetten en zo een aangrijpend beeld schetsen van de impact van belangrijke historische ontwikkelingen op het alledaagse leven, zonder er een moreel oordeel aan toe te voegen: dat maakt haar boeken tot ontroerende, polyfone reportages, waaruit blijkt dat er niet zoiets bestaat als één waarheid. De waarheid van Svetlana Alesijevitsj is veelstemmig.
Veerle Vanden Bosch
Letteren

 

Geen genomineerden bekendgemaakt

Op voorhand worden de genomineeerden niet bekend gemaakt door het Nobelprijscomité. Dit jaar werden 259 voorstellen gedaan, waaruit 198 genomineerden gekozen werden door het Nobelprijscomité. Van hen kwamen er 36 voor het eerst in de lijst voor. In april werd dat aantal naar een twintigtal teruggevoerd, in mei bleven er nog vijf over, die door de leden van de Academie deze zomer gelezen en beoordeeld worden.

Aangezien de lijst niet bekendgemaakt wordt, is het zeer moeilijk om in te schatten wie de 'topfavorieten' zijn. Het Britse gokkantoor Ladbrokes maakte - zoals elk jaar -  wel een lijst op met kanshebbers. Bovenaan dat lijstje stond Svetlana Aleksievitsj, dus helemaal onverwacht is haar bekroning niet. 

In de lijst van Ladbrokes stonden onder meer de Japanse schrijver Haruki Murakami, de Amerikaan Philip Roth, de Keniaan Ngugi Wa Thiong’o en Don DeLillo. Maar ook Cees Nooteboom, Amos Oz, Bob Dylan, Cormac McCarthy, Milan Kundera, Thomas Pynchon en Ian McEwan maakten kans. 

De Nobelprijs voor de literatuur wordt sinds 1901 uitgereikt door de Zweedse Academie, die sinds 1786 bestaat. Aan het hoofd van de Academie staat dit jaar, voor het eerst in zijn geschiedenis, een vrouw: de 53-jarige Zweedse literatuurwetenschapster Sara Danius, die nog maar sinds 2013 lid is van ‘de Achttien’.