Economen roepen op om meer te experimenteren met beleid

Om gedrag te veranderen, heb je geen centen nodig

Als de overheid het gedrag van zijn burgers wil veranderen, grijpt ze altijd terug naar dezelfde klassieke recepten: premies en boetes. Terwijl ze net zo goed wat meer psychologie zou kunnen toepassen. ‘Het kost niets en het is effectiever.’

De overheid wil dat burgers hun daken isoleren? Dan geeft ze een premie. Of een boete aan wie een dak op zijn nieuwbouw zet, maar dat niet voldoende isoleert. Want als de overheid wil dat er iets verandert, dan moet de burger dat in zijn portefeuille voelen.

Toch als die burger een homo economicus is: een mens die op elk moment rationeel alle mogelijkheden bekijkt, vervolgens berekent welke optie hem het meest oplevert en dan de juiste keuze maakt. Wat geen enkel mens doet.

‘Klassiek beleid speelt op die homo economicus’, zegt Jan-Emmanuel De Neve, een Belgische professor gedragseconomie aan University College London en London School of Economics. ‘Het is een beleid gericht op geldprikkels: met een wortel of stok wordt het beleid gestuurd. Als de overheid wil dat er minder gerookt wordt, dan verhoogt ze de prijs van sigaretten.’

Dat kan werken, maar het is een enge benadering, aldus De Neve. ‘Het gedrag van mensen is niet altijd rationeel, maar dikwijls voorspelbaar irrationeel. Zo zijn mensen geneigd om zich te schikken naar sociale normen, verkiezen ze te vaak het status-quo en hechten ze te weinig belang aan de toekomst. Met die kennis van het menselijke gedrag kan de overheid naast dat harde portefeuillebeleid ook een zachter beleid voeren. Dat kost vaak niets, en het is effectiever.’

Zolder opruimen

Net dat is wat de Britse regering nu al bijna vijf jaar doet. Het Behavioral Insights Team (BIT) stoelt op de psychologische inzichten van de gedragswetenschap om beleid bij te sturen. Ook in het VK stelden beleidsmakers vast dat burgers zelfs met een verhoogde premie niet te overtuigen waren om hun daken te isoleren, terwijl ze er financieel wel beter van werden. Na een onderzoek bleek dat niet de financiële kosten een hinderpaal waren, maar het feit dat de zolder opgeruimd moest worden. In plaats van een nog hogere premie, werd een zolderopruimdienst gesubsidieerd. Gevolg? Vijf keer meer mensen isoleerden hun dak.

De Britse premier David Cameron was de drijvende kracht achter het team, nadat hij in 2008 een boek van twee professoren gelezen had. In Nudge betogen Richard Thaler en Cass Sunstein dat gedrag gestuurd kan worden door kleine en kosteloze ingrepen in de voorstelling van keuzes. Of mensen nu een premie krijgen om hun dak te isoleren, of diezelfde premie om hun dak te isoleren én hun zolder op te ruimen, zou volgens de klassieke economie geen verschil mogen maken. Maar in de praktijk maakt het dus wél een verschil.

Dat de voorstelling van de keuze uiteindelijk bepaalt wat gekozen wordt, hoef je bedrijven niet uit te leggen. Supermarkten, bijvoorbeeld, leggen producten met hoge marges op ooghoogte, en laten je de hele winkel doorlopen op zoek naar melk en eieren. Maar beleidsmakers zagen pas echt de mogelijkheden toen Nudge verscheen.

‘Hét voorbeeld van een succesvolle nudge zijn de pensioenplannen van werknemers’, zegt De Neve, die BIT adviseert. ‘In het verleden moesten werknemers zich daar zelf voor inschrijven. De Britse regering draaide dat om. Wie niet wil sparen, moet zijn vinger opsteken. De participatie steeg van 61 procent naar 83 procent.’

Het succes van de Britse Nudge Unit inspireerde ook de Amerikaanse, Nederlandse en Deense overheid om te gaan nudgen. Toch is lang niet iedereen ervan overtuigd dat nudgen meer is dan een gimmick voor het beleid. ‘Een nudge is ook nooit een grote oplossing. Het is geen alternatief voor regelgeving. Het is eerder complementair’, zegt De Neve. ‘Kleine veranderingen kunnen ook een groot effect hebben, zoals bij pensioenplannen, orgaandonatie of het anders opstellen van de belastingbrief.’

Experiment

Niet alle ideeën blijken overigens te werken. Voor de Nudge Unit met het zolderopruimidee op de proppen kwam, werd een ander idee uitgetest. Wie zijn vrienden en familie kon overtuigen ook zijn dak te isoleren, kreeg een grotere premie. Groepsdruk en kuddegedrag zouden van de maatregel een succes maken. Maar het werkte niet.

‘Ook dat is interessant om te zien’, aldus De Neve. ‘Niet alle experimenten hoeven te slagen, maar het is wel belangrijk dat er geëxperimenteerd wordt met beleid.’ Ook daarin is Groot-Brittannië een voorloper: in het testen van zijn beleid op kleine schaal.

‘Beleidsmakers gaan te vaak voort op hun buikgevoel, maar ze hebben geen bewijzen dat hun beleid zal werken’, zegt De Neve. ‘Nochtans kan je veel beleid makkelijk testen. Bij de ene helft van de representatieve steekproef kom je tussen met nieuw beleid, bij de andere helft niet. Daarna vergelijk je de resultaten. Als het experiment niet blijkt te werken, heb je grote kosten uitgespaard.’

Veel academici staan te springen om kostenloos mee te werken aan die experimenten, weet De Neve. ‘Het is voor academici fantastisch om verbanden te kunnen aantonen. Dat laat hen toe om wetenschappelijke artikels te publiceren, waar zij uiteindelijk op beoordeeld worden. Bovendien houden ze er ook van dat hun ideeën omgezet worden in het beleid.’

Een beetje later

Voorlopig blijven die academici in ons land op hun honger zitten.

‘Wij zijn altijd een beetje later dan Nederland of de Angelsaksische landen. Onze beleidscultuur staat minder open voor vernieuwing’, zegt Peter Van Humbeeck van de Sociaal-Economische Raad van Vlaanderen (Serv). ‘Het is wachten tot iemand met een voldoende hoog profiel opstaat en de rol van voortrekker op zich neemt, zoals dat ook in de VS en het Verenigd Koninkrijk gebeurd is.’

Afgelopen week organiseerde de Serv een debat over nudging, onder meer voor Vlaamse ambtenaren. De oproep die daar weerklonk om een Vlaamse nudge unit op te richten, blijft voorlopig zonder gehoor.

De vraag is, hoe nudge je een politicus om te gaan nudgen? Paradoxaal genoeg misschien wel met hét argument van de homo economicus. ‘Een nudge kost niets, en kan de begroting veel geld opleveren’, zegt De Neve. ‘Ook dat was een motivatie van Cameron: meer realiseren zonder daarbij meer uit te geven.’

Volgens De Neve valt ook in België geld te verdienen met nudgen. ‘Volgens de fiscus wordt voor 1 miljard euro aan belastingen niet betaald. Als je met enkele nudges in de belastingbrief enkele procenten kan innen, heb je een geweldige return.’

‘Beleidsmakers gaan te vaak voort op hun buikgevoel, maar ze hebben geen bewijzen dat hun beleid zal werken. Nochtans kan je veel beleid makkelijk testen’

Sport
  1. Valverde geeft eindzege in Catalonië nog wat extra glans met winst in slotrit, ook De Gendt toont zich
  2. Voormalige Duitse topatleten geven gebruik anabolen toe
  3. Oostenrijker Stefan Kraft pakt eindzege in wereldbeker schansspringen
  4. Stoffel Vandoorne: "De race uitrijden is een eerste positieve stap vooruit"
  5. Tyron Zeuge blijft WBA-kampioen bij supermiddengewichten
  6. Colombiaan Edwin Avila is eerste leider in Ronde van Taiwan
  7. Video Gent-Wevelgem startte met emotionele minuut stilte voor Antoine Demoitié
  8. Toronto Raptors en LA Clippers hebben ticket voor NBA play-offs beet
  9. Definitieve deelnemerslijst Gent-Wevelgem, met 53 Belgen
  10. Belgische bokser verovert Europese titel supervedergewichten
  11. Sebastian Vettel zegeviert in Australië, Vandoorne start beloftevol aan seizoen
  12. GP van Australië: startgrid
  13. Gridpenalty voor Daniel Ricciardo
  14. Bocholt en Tongeren zijn de titelkandidaten in Play-offs handbal
  15. Oostende wint topper en loopt uit in de stand, Aalst wint na sterke slotfase
  16. Maaseik heeft moeite met Antwerpen, vlotte zeges Roeselare en Aalst
  17. REACTIES. Courtois baalt na puntenverlies: “Voelt aan als een nederlaag”
  18. Rode Duivels halen op nippertje punt tegen Griekenland
  19. Malaise bij Nederland blijft duren, Frankrijk met hakken over de sloot
  20. AKC/Luma is Belgisch kampioen zaalkorfbal