Economen roepen op om meer te experimenteren met beleid

Om gedrag te veranderen, heb je geen centen nodig

Als de overheid het gedrag van zijn burgers wil veranderen, grijpt ze altijd terug naar dezelfde klassieke recepten: premies en boetes. Terwijl ze net zo goed wat meer psychologie zou kunnen toepassen. ‘Het kost niets en het is effectiever.’

De overheid wil dat burgers hun daken isoleren? Dan geeft ze een premie. Of een boete aan wie een dak op zijn nieuwbouw zet, maar dat niet voldoende isoleert. Want als de overheid wil dat er iets verandert, dan moet de burger dat in zijn portefeuille voelen.

Toch als die burger een homo economicus is: een mens die op elk moment rationeel alle mogelijkheden bekijkt, vervolgens berekent welke optie hem het meest oplevert en dan de juiste keuze maakt. Wat geen enkel mens doet.

‘Klassiek beleid speelt op die homo economicus’, zegt Jan-Emmanuel De Neve, een Belgische professor gedragseconomie aan University College London en London School of Economics. ‘Het is een beleid gericht op geldprikkels: met een wortel of stok wordt het beleid gestuurd. Als de overheid wil dat er minder gerookt wordt, dan verhoogt ze de prijs van sigaretten.’

Dat kan werken, maar het is een enge benadering, aldus De Neve. ‘Het gedrag van mensen is niet altijd rationeel, maar dikwijls voorspelbaar irrationeel. Zo zijn mensen geneigd om zich te schikken naar sociale normen, verkiezen ze te vaak het status-quo en hechten ze te weinig belang aan de toekomst. Met die kennis van het menselijke gedrag kan de overheid naast dat harde portefeuillebeleid ook een zachter beleid voeren. Dat kost vaak niets, en het is effectiever.’

Zolder opruimen

Net dat is wat de Britse regering nu al bijna vijf jaar doet. Het Behavioral Insights Team (BIT) stoelt op de psychologische inzichten van de gedragswetenschap om beleid bij te sturen. Ook in het VK stelden beleidsmakers vast dat burgers zelfs met een verhoogde premie niet te overtuigen waren om hun daken te isoleren, terwijl ze er financieel wel beter van werden. Na een onderzoek bleek dat niet de financiële kosten een hinderpaal waren, maar het feit dat de zolder opgeruimd moest worden. In plaats van een nog hogere premie, werd een zolderopruimdienst gesubsidieerd. Gevolg? Vijf keer meer mensen isoleerden hun dak.

De Britse premier David Cameron was de drijvende kracht achter het team, nadat hij in 2008 een boek van twee professoren gelezen had. In Nudge betogen Richard Thaler en Cass Sunstein dat gedrag gestuurd kan worden door kleine en kosteloze ingrepen in de voorstelling van keuzes. Of mensen nu een premie krijgen om hun dak te isoleren, of diezelfde premie om hun dak te isoleren én hun zolder op te ruimen, zou volgens de klassieke economie geen verschil mogen maken. Maar in de praktijk maakt het dus wél een verschil.

Dat de voorstelling van de keuze uiteindelijk bepaalt wat gekozen wordt, hoef je bedrijven niet uit te leggen. Supermarkten, bijvoorbeeld, leggen producten met hoge marges op ooghoogte, en laten je de hele winkel doorlopen op zoek naar melk en eieren. Maar beleidsmakers zagen pas echt de mogelijkheden toen Nudge verscheen.

‘Hét voorbeeld van een succesvolle nudge zijn de pensioenplannen van werknemers’, zegt De Neve, die BIT adviseert. ‘In het verleden moesten werknemers zich daar zelf voor inschrijven. De Britse regering draaide dat om. Wie niet wil sparen, moet zijn vinger opsteken. De participatie steeg van 61 procent naar 83 procent.’

Het succes van de Britse Nudge Unit inspireerde ook de Amerikaanse, Nederlandse en Deense overheid om te gaan nudgen. Toch is lang niet iedereen ervan overtuigd dat nudgen meer is dan een gimmick voor het beleid. ‘Een nudge is ook nooit een grote oplossing. Het is geen alternatief voor regelgeving. Het is eerder complementair’, zegt De Neve. ‘Kleine veranderingen kunnen ook een groot effect hebben, zoals bij pensioenplannen, orgaandonatie of het anders opstellen van de belastingbrief.’

Experiment

Niet alle ideeën blijken overigens te werken. Voor de Nudge Unit met het zolderopruimidee op de proppen kwam, werd een ander idee uitgetest. Wie zijn vrienden en familie kon overtuigen ook zijn dak te isoleren, kreeg een grotere premie. Groepsdruk en kuddegedrag zouden van de maatregel een succes maken. Maar het werkte niet.

‘Ook dat is interessant om te zien’, aldus De Neve. ‘Niet alle experimenten hoeven te slagen, maar het is wel belangrijk dat er geëxperimenteerd wordt met beleid.’ Ook daarin is Groot-Brittannië een voorloper: in het testen van zijn beleid op kleine schaal.

‘Beleidsmakers gaan te vaak voort op hun buikgevoel, maar ze hebben geen bewijzen dat hun beleid zal werken’, zegt De Neve. ‘Nochtans kan je veel beleid makkelijk testen. Bij de ene helft van de representatieve steekproef kom je tussen met nieuw beleid, bij de andere helft niet. Daarna vergelijk je de resultaten. Als het experiment niet blijkt te werken, heb je grote kosten uitgespaard.’

Veel academici staan te springen om kostenloos mee te werken aan die experimenten, weet De Neve. ‘Het is voor academici fantastisch om verbanden te kunnen aantonen. Dat laat hen toe om wetenschappelijke artikels te publiceren, waar zij uiteindelijk op beoordeeld worden. Bovendien houden ze er ook van dat hun ideeën omgezet worden in het beleid.’

Een beetje later

Voorlopig blijven die academici in ons land op hun honger zitten.

‘Wij zijn altijd een beetje later dan Nederland of de Angelsaksische landen. Onze beleidscultuur staat minder open voor vernieuwing’, zegt Peter Van Humbeeck van de Sociaal-Economische Raad van Vlaanderen (Serv). ‘Het is wachten tot iemand met een voldoende hoog profiel opstaat en de rol van voortrekker op zich neemt, zoals dat ook in de VS en het Verenigd Koninkrijk gebeurd is.’

Afgelopen week organiseerde de Serv een debat over nudging, onder meer voor Vlaamse ambtenaren. De oproep die daar weerklonk om een Vlaamse nudge unit op te richten, blijft voorlopig zonder gehoor.

De vraag is, hoe nudge je een politicus om te gaan nudgen? Paradoxaal genoeg misschien wel met hét argument van de homo economicus. ‘Een nudge kost niets, en kan de begroting veel geld opleveren’, zegt De Neve. ‘Ook dat was een motivatie van Cameron: meer realiseren zonder daarbij meer uit te geven.’

Volgens De Neve valt ook in België geld te verdienen met nudgen. ‘Volgens de fiscus wordt voor 1 miljard euro aan belastingen niet betaald. Als je met enkele nudges in de belastingbrief enkele procenten kan innen, heb je een geweldige return.’

‘Beleidsmakers gaan te vaak voort op hun buikgevoel, maar ze hebben geen bewijzen dat hun beleid zal werken. Nochtans kan je veel beleid makkelijk testen’

Buitenland
  1. Razernij omdat katholieke organisatie die babylijkjes dumpte Iers ziekenhuis wil overnemen
  2. Video Vechtpartij in Macedonisch parlement
  3. Zwitsers naar de rechtbank tegen straatlawaai
  4. Video Live op tv: bliksem raakt paraplu weerman
  5. Erdogan wil met Trump ‘nieuwe pagina’ schrijven in Turks-Amerikaanse relatie
  6. Video Le Pen ruit op in Nice: 'Massa-immigratie: stoppen of meer?'
  7. Marine Le Pen is nog meer geld verschuldigd
  8. Video In woestijn tussen VS en Mexico redden flesjes water levens
  9. Video Trump: 'Ik dacht dat het gemakkelijker zou zijn'
  10. Zuid-Korea wil niet betalen voor antiraketsysteem van Trump
  11. Duitsland verbiedt gezichtssluier voor ambtenaren
  12. Vrouw neergeschoten tijdens antiterreuractie in Londen
  13. United Airlines treft schikking met hardhandig aangepakte passagier
  14. Gewonden bij bestorming Macedonisch parlement
  15. 'Geen link met terreur' na schietpartij in Berlijns ziekenhuis
  16. Video Rellen zetten Parijs op stelten
  17. Israël schiet ‘object in de lucht’ neer na infiltratie luchtruim
  18. Belg en Spanjaard verdronken bij canyoning-ongeval in Zwitserland
  19. Huurcontract zorgt voor financieel probleem in onderhandeling Brexit
  20. Video Explosie aan wilde bloemen ook vanuit de ruimte te zien
Sport
  1. Sharapova bereikt in eerste toernooi na schorsing meteen halve finale
  2. Wietse Bosmans gaat in dienst van Laurens Sweeck rijden
  3. Ferrari bovenaan in Rusland, Vandoorne zestiende
  4. Pech Vanmarcke blijft maar duren: virus kost hem afscheid Boonen en semiklassieker in Frankfurt
  5. Anderlecht in rouw na overlijden ex-speler
  6. Meer dan 2.000 extra veiligheidstroepen voor Madrileense Champions League-clash
  7. Belgen klimmen fors omhoog na uitstekende tweede dag op China Open
  8. Opnieuw drama voor Vandoorne: vijftien (!) plaatsen gridstraf voor race
  9. Bondsvoorzitter Guam voorlopig geschorst
  10. Verlooy heel blij met eerste nulronde van paard Caracas in Shanghai
  11. Sterkhouder verlengt contract bij Bayern München
  12. Kroatisch international langer bij Liverpool
  13. Handbalinternational trekt naar Frankrijk voor profbestaan
  14. Raikkonen (Ferrari) voorlopig snelste in Rusland, Vandoorne zeventiende
  15. Gaststad EK atletiek 2020 bekendgemaakt
  16. Twee Belgen in selectie BMC voor Ronde van Italië
  17. Video Racing Genk mist sterkhouder Pozuelo rest van het seizoen
  18. Ogier wint eerste etappe in Argentinië, Neuville wordt vierde
  19. Argentinië zoekt nieuwe bondscoach in Spaanse competitie
  20. Deze gevolgen heeft bezoek Trump aan België voor Jupiler Pro League