‘Tax shift naar consumptie is lood om oud ijzer’
André De Coster buigt zich al drie decennia over fiscaliteit, welvaart en ongelijkheid. Foto: Bart Dewaele

Een btw-verhoging om de lasten op arbeid te verlagen? ‘Lood om oud ijzer.’ Bedrijven meer belasten? ‘In theorie zouden bedrijven geen belasting moeten betalen.’ André Decoster, professor publieke economie aan de KU Leuven, fileert wars van alle clichés ons belastingstelsel, steunend op een karrenvracht aan academisch onderzoek.

Als je op het gesakker over onze belastingen afgaat, zou je kunnen concluderen dat we het slechtste belastingsysteem van de wereld hebben. Maar overal ter wereld wordt nagedacht over een beter belastingsysteem. Nobelprijswinnaar James Mirrlees deed het voor Groot-Brittannië, Thomas Piketty lichtte zijn thuisland Frankrijk door en ook Nederland was deze week op Prinsjesdag in de ban van een grote belastinghervorming.

Nu mengt André Decoster zich in het debat. De man achter Rekening14, de doorrekening van de verkiezingsprogramma’s, buigt zich al drie decennia over ongelijkheid, fiscaliteit en welvaart.

Is er nood aan een belastinghervorming?

‘In elk geval niet noodzakelijk. Twee vaak gebruikte argumenten: dat we met de belastingdruk boven het Europese gemiddelde zouden zitten en dat ons overheidsbeslag te groot zou zijn. Waarom zouden we naar het gemiddelde moeten streven?’

‘De populistische focus op “het overheidsbeslag” gooit alles wat de overheid doet, en waarvoor ze dus middelen verzamelt, op één hoop. Je betaalt onder andere belastingen omdat de overheid voor een rechtssysteem zorgt, voor veiligheid. Dat “beslag” noemen, lijkt me grotesk, want je krijgt wel degelijk iets terug. Daarmee zeg ik niet dat je geen maatschappelijke discussie kan of moet voeren over een minder omvangrijke overheid. Alleen: dat is niet waar een belastinghervorming over moet gaan.’

Waarover dan wel?

‘Belastingen heffen leidt tot wat economen “welvaartskosten” noemen. Stel dat je nooit meer naar de bioscoop gaat omdat de overheid op elk ticket een torenhoge belasting heft van 100 euro. Je schrapt al je bioscoopbezoekjes, je betaalt dan nul euro belasting. Maar zijn de welvaartskosten van die belasting ook nul euro? Neen natuurlijk. Je ging graag af en toe een film zien en nu doe je dat niet meer. Dat is het echte welvaartsverlies. Een belastinghervorming gaat over de vraag hoe we dezelfde opbrengsten kunnen verzamelen met minder welvaartskosten. De discussie over een belastinghervorming houdt dus best twee zaken goed uit elkaar: wat willen we dat de overheid doet enerzijds en – gegeven die doelstellingen – hoe doen we dat aan de laagst mogelijke welvaartskosten anderzijds.’

In ons land ligt een voorstel op tafel om arbeid minder te belasten en consumptie meer. Een goed idee ?

‘Ik ben daar niet van overtuigd. Lasten op arbeid verlagen door de btw te verhogen, is in grote mate lood om oud ijzer. Het maakt veel minder uit dan wat sommigen ervan verwachten. Dat is ook niet zo onlogisch. Als mensen aan het werk gaan, is dat, om met het loon dat ze zullen verdienen, zaken te kopen. Als je enerzijds 100 euro per maand meer verdient omdat de belastingen of bijdragen verlaagd worden, maar je moet in de winkel ook 100 euro meer betalen om dezelfde boodschappentas te vullen, dan kom je wel met dezelfde tas thuis en is er eigenlijk niets veranderd. Er zijn effecten, maar die volgen eerder uit het feit dat je de progressiviteit van de belastingen vermindert en dat je de ouderen mee laat opdraaien. Die genieten niet mee van de lastenverlaging, want ze werken niet meer, maar moeten wel de hogere btw betalen. Je kan daar natuurlijk ingewikkelde compensaties voor opzetten. Maar studies tonen duidelijk aan: als je daar compensaties voor uitdoktert, dan blijft er nagenoeg geen effect meer over.’

Maar het maakt arbeid toch goedkoper?

‘Niet noodzakelijk, want bij de loononderhandelingen wordt door werknemers gekeken naar de koopkracht van het loon. Wel veronderstelt men soms dat de btw-verhoging uit de index gehouden wordt. Maar dan kan je beter openlijk zeggen dat je gaat voor een verlaging van de reële lonen. En als er nu één zaak is die onbegrijpelijk zou zijn in de huidige macro-economische omstandigheden, waarin iedereen het erover eens is dat de vraag tekortschiet, dan is het de koopkracht nog verder aantasten. In die zin is ook het pleidooi voor een indexsprong surrealistisch.’

Een lastenverschuiving van arbeid naar consumptie maakt ons wel competitiever. Onze exportproducten, die vrijgesteld worden van btw, zullen toch goedkoper worden?

‘Dat is juist. En onze import, waarop wij btw betalen, wordt duurder. Daarom noemt men deze verschuiving soms ook een “fiscale devaluatie”, omdat ze min of meer dezelfde effecten heeft als een devaluatie van de munt. Alleen, in dat geval komen ook dezelfde addertjes vanonder het gras als bij een muntdevaluatie. Duitsland was enkele jaren geleden de eerste om een socialebijdrageverlaging te financieren met een hogere btw. Het verklaart mee de verbeterde competitiviteit van Duitsland en ook de moeilijkheden in de eurozone. Maar nog belangrijker: als ook Frankrijk op die manier probeert zijn competitiviteit te verbeteren, en ook Portugal, en Italië, en wij, kortom als iedereen het doet, dan helpt het uiteindelijk niemand vooruit. Dat blijkt ook uit een uitgebreide doorlichting die het Centraal Planbureau van Nederland vorig jaar maakte van fiscale devaluaties: de effecten zijn tijdelijk en klein. Dat kan je bezwaarlijk een goede fiscale hervorming noemen.’

Een tax shift naar consumptie is geen goed idee. Wat dan wel?

‘Net zoals de Hoge Raad voor Financiën het stelt, zijn er nog twee andere mogelijkheden: vergroening van de fiscaliteit en een hogere belasting op inkomen uit kapitaal. Een vergroening van de fiscaliteit zou eigenlijk niet ter discussie mogen staan omdat het een dubbele winst oplevert. Daar wil je het gedrag net wel sturen. Door de belastingen betalen mensen voor hun gedrag de juiste prijs – inclusief de kosten voor het milieu. En bovendien kan je die belasting­inkomsten gebruiken om andere belastingen te verlagen. Vaak werpt men op dat milieubelastingen zwaarder wegen voor armere bevolkingsgroepen. Dat is waar. Maar niet elke belasting moet herverdelend zijn. Er zijn betere instrumenten om te herverdelen dan milieubelastingen. De progressieve belasting op inkomen bijvoorbeeld.’

En vermogen?

‘Daar stellen we onder economen een opmerkelijke verschuiving vast. Tot vijftien jaar geleden was de dominante visie dat we kapitaalinkomen beter niet belasten. Het verstoort immers de keuze tussen vandaag consumeren of later consumeren, sparen dus. Alleen was het model waaronder dat resultaat bekomen werd nogal onrealistisch. En intussen heeft men tal van andere redenen ontdekt om toch ook kapitaalinkomen te belasten.’

Zoals?

‘We hebben een progressieve belasting op arbeidsinkomen, omdat we vermoeden dat mensen die meer verdienen dat – naast eigen inspanning – ook deels te danken hebben aan iets waar ze zelf weinig verdienste aan hebben. Bijvoorbeeld hun aangeboren talent. Jammer genoeg observeren we dat talent niet, maar moeten we het doen met een benadering ervan, zoals het arbeidsinkomen. Welnu, in de mate waarin hoge inkomens uit kapitaal ook te maken hebben met dat ongeobserveerde talent, of met andere zaken waar je geen verdienste aan hebt (geluk bijvoorbeeld), kan je dat beter gebruiken als onderdeel van de belastbare basis.’

Hoe staat u tegenover een meerwaardebelasting op aandelen?

‘Net als de vergroening van de fiscaliteit lijkt me dit een evidentie. Het is onbegrijpelijk dat daar zoveel commotie over is. Het is een belasting die het gedrag weinig beïnvloedt, waar je een lastenverlaging op arbeid mee kan financieren en die in veel landen bestaat. Misschien heeft de tegenstand er ook mee te maken dat men niet voldoende uitlegt dat er met de opbrengst een even grote belastingverlaging kan gefinancierd wordt. Daar is dan werk aan de winkel. Want net dat is een goede belastinghervorming: hetzelfde bedrag innen op een andere manier.’

Moet de overheid individueel sparen aanmoedigen, via het spaarboekje en pensioensparen?

‘Daar zijn weinig goede redenen voor. De vraag is niet of we het goed vinden dat mensen veel sparen. De vraag is waarom we ervan uitgaan dat mensen meer moeten sparen dan ze uit zichzelf zouden doen zonder die overheidssubsidie. Die trouwens veel geld kost. Ik zie daar niet direct redenen voor. Integendeel. Vaak wordt er uit voorzorg trouwens te veel gespaard. En bijna altijd is collectief sparen, zoals in een verzekering of door pensioenbijdragen te betalen, efficiënter dan individueel sparen. Dus: die grote overheidssubsidie voor allerlei spaarvormen mag zeker in vraag gesteld worden, net als heel veel andere aftrekposten.’

De Vlaamse regering heeft ondertussen beslist om de woonbonus af te bouwen. Beweging.net noemt die vermindering een onderdeel van een hardvochtig, liberaal beleid.

‘Ook hier is de relevante vraag: waarom zouden we het woonbezit zo moeten stimuleren? Dat geldt voor alle aftrekposten en fiscale uitgaven. Is het echt nodig om dat gedrag te stimuleren?’

Een argument dat vaak wordt aangehaald tegen aftrekposten is dat ze een mattheuseffect veroorzaken. Wie al veel heeft, geniet ook het meest.

‘Dat blijkt ook uit onze berekeningen. Aftrekposten maken de belastingen minder progressief, maar op een totale belasting van 40 miljard is het effect klein. Het is veel belangrijker om die fiscale uitgaven op zich in vraag te stellen, omdat je met de opbrengst van de afschaffing de lasten op arbeid kan verminderen.’

Moeten we bedrijven harder belasten?

‘Nee, integendeel. In theorie zouden bedrijven geen belasting moeten betalen, als we maar het inkomen uit de bedrijven dat terecht komt bij aandeelhouders belasten. Het is bovendien een van de meest verstorende belastingen: bedrijven zijn mobiel en kunnen zo naar het buitenland verhuizen.’

Dat bedrijven geen belastingen moeten betalen, zullen ze op links graag horen.

‘Ik herhaal: in de ideale wereld waarin we het inkomen uit kapitaal belasten bij de aandeelhouders. Alleen: daar komt het vaak niet terecht omdat het ingehouden blijft als gereserveerde winst, of omdat er allerlei manieren zijn om het onder de radar van de fiscus te houden. Dat is dan de functie van de vennootschapsbelasting: ze werkt als een voorheffing. We belasten vandaag al wat later als dividend zou uitgekeerd worden, maar nooit boven water komt. Dat is de bestaansreden van de vennootschapsbelasting. En als ze bestaat, dan moet ze ook naar behoren functioneren. In dat opzicht zijn de recente inspanningen en resultaten om dat internationaal veel beter te coördineren, zoals recent bepleit en uitgewerkt door de Oeso, bemoedigend nieuws.’

Als we de lasten op arbeid verlagen, hoe doen we dat dan best? Een lineaire verlaging zoals nu op de onderhandelingstafel ligt?

‘Dat moet ik nu toch niet meer uitleggen? Alle studies tonen aan dat een gerichte lastenverlaging veel efficiënter is. Het enige argument dat de werkgevers nu nog geven, is dat het simpeler is. Wel, een gerichte werkbonus hoeft ook niet ingewikkeld te zijn: wie een laag inkomen heeft, krijgt een subsidie. Die subsidie wordt afgebouwd naarmate het inkomen stijgt. Dat zorgt voor meer werkgelegenheid en is veel goedkoper dan een lineaire lastenverlaging.’

Tot slot: België is een van de meest herverdelende landen. Herverdelen we te veel, of eigenlijk nog niet genoeg?

‘Voor mij zitten we daar goed, maar net die vraag moet deel uitmaken van het maatschappelijk debat. Ik vind wel dat je de herverdeling niet stoemelings moet verminderen. Het debat moet duidelijk maken aan de burgers welke maatregelen de herverdeling dan wel afbouwen of uitbreiden. Dat is ook wat Rekening14 geprobeerd heeft.’